Drama w nauczaniu historii

Zdaniem Briana Way'a, który poświęcił wiele uwagi tej ciekawej metodzie nauczania, drama to po prostu "ćwiczenie życia". B. Way mówi: "Lubię to, co znam i znam to, co lubię". Dla uczniów istotne jest, czy lubią dany przedmiot. Stąd ważne jest dążenie do maksymalnego uatrakcyjnienia nauczanego przedmiotu.

W dawkowaniu dramy należy być bardzo oszczędnym: trzeba zaczynać od technik najprostszych i - co ważne - zyskać akceptację tego, co się robi, wśród grona uczniowskiego. Bo drama nie jest jeszcze jednym przedmiotem nauczania w przeładowanych programach szkolnej edukacji. Jest to jedynie sposób edukacji i to w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. Kilka minut aktywnej dramy może bardzo dużo zdziałać dla zmęczonych, wyczerpanych i być może znudzonych umysłów.

Nie jest to też jedna z mód, jakie co jakiś czas nawiedzają nasze szkoły, że wymienię chociażby popularne przed laty nauczanie programowe czy metodę problemową i przy okazji sposób myślenia, że kto nie pracuje tymi metodami, jest słabym nauczycielem. Jeśli nawet przyjąć, że drama jest ostatnio modna, to z całą pewnością jest to moda bardzo pożyteczna. Nie namawiam nikogo, aby dramą zastępował tradycyjne metody nauczania, ale aby obok metod tradycyjnych każdy znalazł czas na stosowanie technik dramowych. Przecież dzieci i młodzież i tak zawsze będą zdawać różne testy i egzaminy, nawet jeśli przeznaczy się czas na dramę. Faktycznie, istnieją pewne przesłanki pozwalające wyciągać pewne wnioski, że tam gdzie wprowadzono dramę, ci, którzy na ogół przechodzą egzaminy i testy, zdają je dużo łatwiej.

Ciekawie wygląda konfrontacja dramy z nowoczesnym pomiarem dydaktycznym według prof. Bolesława Niemierki, gdzie dla potrzeb pomiaru i sprawdzania osiągnięć uczniów dokonuje się operacjonalizacji celów nauczania, zalecając budowanie tak zwanych aktywnych, końcowych celów lekcji. W dramie takie aktywne cele doskonale da się zrealizować, stąd zalecenie, aby formułować cele lekcji następująco: uczeń ma opanować…, uczeń potrafi, rozumie, umie…

Podstawowym elementem powodzenia w stosowaniu dramy jest sam nauczyciel i jego postawa. Jak pisze Anna Dziedzic, każdy może być uczestnikiem dramy, ale nie każdy może ją prowadzić. Zanim nauczyciel podejmie decyzję, że będzie pracować tą metodą, powinien uświadomić sobie własne predyspozycje i umiejętności. Czy jest na przykład w stanie zrezygnować z pozycji autorytetu i przejść na partnerskie kontakty z młodzieżą (co nie oznacza wcale mówienia sobie per ty). Czy, bez zagrożenia własnej osobowości, potrafi wycofać się z dotychczasowego bezpiecznego dystansu (młodzież w ławkach, nauczyciel "na katedrze", i siąść razem z uczniami w kręgu na podłodze, niemal dotykając ich ramion. Powinien także wiedzieć, na ile jest tolerancyjny wobec hałasu i bałaganu, który towarzyszy części ćwiczeń dramowych jako reakcja na spontaniczne przeżycia i reakcje uczniów. Bardzo ważne są także chęci samego nauczyciela i motywacja do wprowadzania dramy.

Stąd szybko z jej stosowania zrezygnują tak zwani "pozoranci". Drama jest metodą trudną, wymaga co najmniej pewnego przygotowania i znajomości technik dramowych, więc źle znosi przysłowiowy słomiany zapał, Ważną sprawą jest ustalenie z klasą stałego sposobu kontrolowania przebiegu lekcji przez nauczyciela. Chodzi o określenie pewnego znaku czy sygnału, na który uczniowie powinni natychmiast się zatrzymać i ucichnąć, nawet jeśli są w pół zdania.

Ważne jest także miejsce, w którym dramy są realizowane. W klasie lekcyjnej koniecznie należy wygospodarować nieco miejsca, aby swobodnie mogło się poruszać kilkanaście osób. Przy realizacji całych lekcji metodą dramy konieczne będzie - zwłaszcza w małych salach - wyniesienie ławek na zewnątrz. Dobrze jest, aby na podłodze leżał kawałek dywanu czy jakiejś wykładziny, ponieważ niektóre ćwiczenia wymagają położenia się. Czasami zresztą lepszy nastrój wytwarza siedzenie w kręgu na podłodze niż na krzesłach. W pracowni dobrze jest mieć także pomieszczenie na rekwizyty przygotowane przez uczniów (np. korona, berło, miecz), które można wykorzystać dv niektórych ćwiczeń. Oczywiście, mogą być one bardzo proste i wyglądem jedynie przypominać prawdziwe przedmioty.

Drama, pojmowana jako jedna z metod współczesnej dydaktyki, składa się z wielu różnych technik - mniej lub bardziej skomplikowanych, różniących się formami, sposobami dochodzenia do celu, którym jest pełne zaangażowanie emocjonalne ucznia i oddziaływanie na jego przeżycia.

Teraz chciałbym zaprezentować niektóre podstawowe formy i sposoby pracy, wraz z przykładami konkretnych ćwiczeń. Metody te poznałem dzięki udziałowi w kursie zorganizowanym przez konsultanta historii z CODN, Elżbietę Kozłowską. Oto niektóre z nich:

Proste ćwiczenia i gry dramatyczne

Mieszczą się tu różne proste ćwiczenia, od których warto zaczynać edukację dramową uczniów. Są to w większości ćwiczenia trwające od kilku do kilkunastu minut, możliwe do wykorzystania samodzielnie na poszczególnych lekcjach lub też jako części całych tematów lekcyjnych. Są to:

 

Są rozszerzeniem omówionych powyżej ćwiczeń, a mogą być też odrębnymi prostymi ćwiczeniami, w których poza głosem wykorzystujemy także własne ciało. W grupie tej mieszczą się techniki:

 

Ćwiczenie, w którym uczniowie wcielając się w wybrane postacie historyczne próbują wyobrazić siebie np. w roli niewolnika, faraona czy któregoś z królów Polski. Wykorzystać tę technikę można w dwojaki sposób:

 

Jest to najtrudniejsza technika dramowa, z tekstem powstającym na żywo. W tym ćwiczeniu znana jest jedynie sytuacja wyjściowa i nie wiadomo, w jakim kierunku potoczy się akcja; jest to zależne od inwencji nauczyciela i pomysłów uczniów. Rodzajem improwizacji jest inscenizacja, która od poprzedniej różni się tym, że jest oparta na tekście literackim lub źródłowym, a uczniowie wchodząc w role różnych postaci historycznych budują scenkę opartą na tym tekście. Akcja scenki powstaje na gorąco i bardziej liczy się pomysłowość i przeżycia uczniów niż samo granie. Oto przykład: spotkanie Kolumba z tubylcami. W tym przypadku należy uwzględnić barierę językową, a porozumiewanie zastąpić mimiką i gestami.

Wydaje się, że zaprezentowana wyżej charakterystyka dramy, poparta przykładami ćwiczeń, okaże się wystarczająca, aby zainteresować nią nauczyciela. Na zakończenie wspomnę jeszcze, że wszystkie ćwiczenia musi poprzedzać rozmowa nauczyciela z klasą, osadzająca ćwiczenia w realiach historycznych. Przy omawianiu ćwiczenia trzeba zwracać uwagę na wypowiedzi i zachowania uczniów, a wszelkie pomyłki korygować.