Oświadczam, że zapoznałem się i akceptuję
Politykę prywatności



Jak oceniać uczniów w edukacji początkowej?



Zacznę od przykładu z praktyki szkolnej. Wydarzyło się to we wrześniu w pierwszej klasie jednej z warszawskich szkół podstawowych. Lekcję plastyki prowadziła studentka Wydziału Pedagogicznego UW. Dzieci wykonywały rysunki do wiersza J. Brzechwy Sum. Po zakończeniu zadania studentka przygotowała na tablicy wystawę prac dzieci.


Uczniowie oglądali rysunki i wypowiadali się na ich temat. Wybierali prace, które najbardziej im się podobają. Każde dziecko uzasadniało swój wybór. Pod koniec lekcji studentka oceniła prace stwierdzając, że są bardzo ładne i dlatego proponuje wszystkim uczniom oceny bardzo dobre. Jednak po kilku minutach wstał chłopiec i zwrócił się z prośbą do studentki, żeby postawiła mu niższą ocenę, np. czwórkę, ponieważ uważa, że nie zasłużył na piątkę. Jego kolega z ławki chciał również, aby mu obniżyć ocenę, ale już do trójki. Studentka, zaskoczona takim zachowaniem chłopców, nie bardzo wiedziała, jak postąpić w tej sytuacji. Nie przyjęła sugestii chłopców i jeszcze raz potwierdziła, że ich rysunki są równie udane, jak pozostałych dzieci i oni także zasłużyli na bardzo dobre oceny.

Dlaczego chłopcy tak właśnie się zachowali? Jak to wytłumaczyć?

Istnieje kilka możliwych wyjaśnień. Proponuję jednak następującą interpretację: jeżeli nauczyciel decyduje się na ocenianie uczniów z zastosowaniem stopni, to z tym systemem nieuchronnie wiąże się podział klasy na trzy grupy: uczniów dobrych, przeciętnych i słabych. Stopnie są rozdzielane przez nauczyciela pomiędzy uczniów z wymienionych grup. Najlepsze oceny mogą zdobyć tylko nieliczni uczniowie, są one bowiem zarezerwowane dla wybranych. Jest to istota takiego sposobu oceniania. Dobry stopień to rarytas, który nie jest powszechnie dostępny. Dążenie do zdobycia tej wyjątkowej nagrody w drodze rywalizacji z kolegami stanowi dość silną motywację do nauki. Kiedy jednak bardzo dobre stopnie stają się łatwo dostępne dla wszystkich uczniów, taki sposób oceniania traci dla nich podstawową wartość motywującą. Nie ma o co walczyć, skoro każdy może to zdobyć. Dlatego przyznanie przez nauczyciela piątek całej klasie niweczy sens i atrakcyjność tego sposobu oceniania. Jeżeli wszyscy uczniowie otrzymują takie same stopnie, to równie dobrze można by z tych ocen zrezygnować.

Chłopcy, którzy prosili o niższe oceny, chcieli w ten sposób zwrócić na siebie uwagę nauczyciela. Zależało im na wyróżnieniu się w grupie rówieśników, odrzuceniu anonimowości, nawet za cenę niekorzystnej oceny. Dotyczy to w szczególności pierwszego ucznia. Zachowanie drugiego chłopca można bowiem uznać za próbę naśladowania kolegi z ławki. Wopisanej sytuacji zastanawiający jest fakt, że u dzieci, które dopiero rozpoczęły naukę szkolną, pojawiają się zachowania świadczące o silnej potrzebie niezależności i wyróżnienia się z tłumu rówieśników.

Inny problem, związany z przytoczoną na wstępie sytuacją, to zagadnienie oceniania wytworów twórczości artystycznej dzieci. Fakt, iż studentka oceniła wszystkie prace uczniów jednakowo wysokim stopniem, świadczy o dylemacie, z jakim się borykała. Z jednej strony formalne wymagania szkolne i nacisk wychowawcy, z drugiej zaś trudności w zróżnicowaniu ocen ze względu na niejasne, relatywne kryteria poprawności prac uczniów. Sądzę, że studentka najchętniej zrezygnowałaby z oceniania uczniów na zajęciach plastyki.

Ten przykład z praktyki szkolnej może stanowić wprowadzenie do trudnego zagadnienia oceniania uczniów w edukacji początkowej. Proponuję więc refleksję nad zrozumieniem procesu edukacji przez pryzmat dwóch sposobów oceniania:

 
    ocena w formie stopni lub symboli (cyfry, punkty, litery, znaczki),
    ocena opisowa (informacja ustna lub pisemna na temat wyniku pracy szkolnej ucznia).


Etykietowanie

W polskiej szkole w edukacji początkowej najczęściej stosuje się ocenę w formie stopni w skali cyfrowej od 1 do 6. Jest to więc zbiór pewnego rodzaju etykietek, którymi może dysponować nauczyciel. Oceniając pracę dzieci, rozdziela on tę pulę stopni w klasie według własnego uznania. Etykietki stanowią narzędzie sprawowania władzy nad uczniami. Taka forma oceniania powoduje, że nauczyciel może różnicować uczniów w klasie, dzielić ich na grupy, które sytuują się na odmiennych szczeblach drabiny klasowej. Na szczycie jest mała grupa uczniów bardzo dobrych, na dole również mała grupa uczniów słabych, a pośrodku najliczniejsza grupa przeciętnych. Ocena staje się instrumentem podziału, selekcji społeczności klasowej. Z tym wiąże się konieczność porównywania uczniów w klasie, zarówno przez nauczyciela jak i rodziców, uczniowie porównują się także wzajemnie.

Wytwarza się atmosfera napięcia i rywalizacji w klasie. Uczniowie przeciętni zazdroszczą bardzo dobrym, a słabi jednym i drugim. Chcieliby się wznieść na wyższe szczeble drabiny klasowej, ale często nie mają na to żadnej szansy. Stopnie poszczególnych uczniów charakteryzują się bowiem dużą stałością i trudno jest zmienić raz zajęty szczebel na drabinie klasowej. Taki sposób oceniania wiąże się z określonym rozumieniem przez nauczyciela celu kształcenia, a więc nastawieniem przede wszystkim na realizację programu nauczania.

Nauczyciel przyjmuje założenie, że program mogą opanować tylko niektórzy uczniowie. Jest zatem zrozumiałe, że pewna grupa dzieci będzie miała trudności i nie poradzi sobie ze wszystkimi wymaganiami programowymi. Spośród wielu funkcji, jakie może pełnić taki sposób oceniania, na plan pierwszy wysuwa się funkcja selekcyjna i prognostyczna. Ocena w formie stopnia etykietki staje się z jednej strony instrumentem hierarchizowania uczniów, z drugiej zaś przewidywania ich dalszych losów edukacyjnych. Zatem podporządkowanie procesu edukacji ocenom powoduje podział uczniów na grupy zdolnych i niezdolnych do opanowania programu nauczania. Oceny służą też do prognozowania, czy dany uczeń przejdzie do następnej klasy lub na wyższy szczebel kształcenia. Natomiast inne ważne funkcje oceny, takie jak informacyjna i motywacyjna, są zniekształcone. Bo informacja kryjąca się za etykietą to jedynie wskazanie, jakie miejsce w hierarchii klasowej zajmuje uczeń.

Oczywiście, nauczyciel udziela uczniom informacji o ich działaniach w szkole, ale co pozostaje na trwałe w pamięci dziecka i jego rodziców, to stopień - etykieta przyznawana za wykonane zadanie. Nawet, gdy nauczyciel stara się udzielić uczniom szczegółowych informacji na temat ich aktywności szkolnej, domagają się oni podsumowania tego w formie stopnia. "Dobrze, ale jaką ocenę dostałem?" - to najczęstsze pytanie zadawane nauczycielom przez uczniów. Pytają o stopień również rodzice. Często ten stopień nie wiąże się z rzeczywistymi wiadomościami i umiejętnościami ucznia, tylko określa poziom przystosowania dziecka do instytucjonalnych wymagań szkoły.

Badania psychologiczne wykazują, że związek między wynikami testów na inteligencję a osiągnięciami szkolnymi uczniów, wyrażonymi ocenami, jest słaby. Zatem o sukcesie lub porażce w szkole w niewielkim stopniu decyduje inteligencja ucznia. Natomiast motywacyjna funkcja takiej oceny ma charakter zewnętrzny, oparty na rywalizacji z innymi uczniami oraz chęci przypodobania się nauczycielowi. Czasami przekształca się w negatywną motywację do nauki szkolnej. Dzieje się tak między innymi wtedy, gdy uczeń otrzymuje dużo słabych ocen i nie dostrzega możliwości poprawy swojej sytuacji w szkole. Nie podejmuje trudniejszych zadań obawiając się porażki i pracuje na niższym poziomie niż wskazują na to jego potencjalne możliwości intelektualne. Również odwrotna sytuacja, a więc dominacja bardzo dobrych ocen, może działać destrukcyjnie na dziecko. Szczególnie wtedy, gdy uczeń zorientuje się, że nie musi podejmować dużego wysiłku, aby otrzymać dobry stopień. Nauczyciel bowiem uznał, że jest to tak zwany dobry uczeń i stawia mu zawsze bardzo dobre stopnie.

Czy tych niekorzystnych i szkodliwych dla zdrowia psychicznego dziecka aspektów oceniania można uniknąć?

Ocena opisowa

Jedna z możliwości to zmiana sposobu oceniania uczniów. Zamiast tradycyjnego etykietkowania - wprowadzenie oceny opisowej. Ta zmiana wiąże się jednak z przekształceniem sposobu myślenia nauczyciela na temat celów edukacji początkowej oraz relacji nauczyciel - uczniowie.

Ocena opisowa to ustna bądź pisemna informacja nauczyciela na temat wykonania zadań szkolnych przez ucznia. Ta informacja może dotyczyć zarówno procesu, jak i wyniku, efektu działalności ucznia. Wprowadzenie takiego sposobu oceniania to wyeksponowanie informacyjnej i odrzucenie selekcyjnej funkcji oceny. Bo jedno z podstawowych praw ucznia to prawo do obiektywnej informacji na temat rezultatów jego aktywności szkolnej. Te informacje mają zróżnicowany charakter, gdyż nauczyciel uwzględnia specyfikę indywidualnego rozwoju każdego ucznia.

Celem edukacji jest zapewnienie poszczególnym uczniom warunków do optymalnego rozwoju. Nauczyciel nie powinien więc porównywać uczniów między sobą, ale obserwować etapy rozwoju każdego z nich. Przedmiotem porównywania są więc etapy w rozwoju każdego ucznia. Nauczyciel, który akceptuje takie rozumienie celów edukacji początkowej, nigdy nie powie: "Jasiu, zobacz, jak Zosia ładnie rozwiązała dzisiaj zadanie. Chciałbym, abyś i ty chociaż trochę pomyślał!" Natomiast może powiedzieć tak: "Jasiu, nie rozwiązałeś dzisiaj ostatniego zadania, ale może spróbujesz jutro, na pewno ci się uda!" Celem nauczyciela jest więc dokładne poznanie poszczególnych uczniów i zagwarantowanie każdemu respektowania jego indywidualnej drogi rozwoju.

Nauczyciel nie jest nastawiony tylko na realizację programu nauczania, ale przede wszystkim na rozwój uczniów. Treści kształcenia to instrument, który służy do urzeczywistnienia tego celu. Nie istnieje więc podział na uczniów zdolnych i słabych. Każde dziecko może bowiem odnieść sukces na miarę swoich możliwości, nie musi dorównywać kolegom. Nauczyciel, informując ucznia o tym, jak wykonał dane zadanie szkolne, podkreśla najpierw to, co zostało dobrze zrobione, a później wskazuje błędy i pomaga w ich przezwyciężeniu. Uczeń wie, że ma prawo do popełnienia błędu i nie grozi mu za to ocena niedostateczna czy mierna. Ograniczenie rywalizacji między uczniami powoduje, że atmosfera w klasie jest spokojniejsza, mniej napięta, przyjazna.

Na istnienie takich zjawisk wskazują nauczyciele, którzy zdecydowali się wprowadzić w edukacji początkowej ocenę opisową zamiast tradycyjnych stopni. Podkreślają też fakt, że zmianie uległ charakter relacji nauczyciel - uczeń oraz uczeń - uczeń. Dzieci są bardziej związane emocjonalnie z nauczycielem i rówieśnikami w klasie. Sądzę, że wpływa na to między innymi odrzucenie przez nauczyciela dość rygorystycznego instrumentu władzy, jakim są stopnie szkolne. Dzieci uczą się bez zewnętrznego przymusu. Stopniowo wytwarza się u nich wewnętrzna motywacja do pracy związana z zainteresowaniem działaniami, które nauczyciel proponuje w klasie. Warto w tym miejscu dodać, że te uwagi zostały zebrane od nauczycieli, którzy oprócz wprowadzenia oceny opisowej zmienili również koncepcję organizacji pracy w klasach początkowych. Zrezygnowali z tradycyjnego podziału treści na przedmioty i wprowadzili integrację w nauczaniu.

Stosowanie oceny opisowej w nauczaniu początkowym wymaga od nauczyciela umiejętności wnikliwej obserwacji uczniów, opanowania wielu metod ich poznawania, analizowania poszczególnych etapów rozwoju, indywidualizowania procesu kształcenia. Warto jednak podjąć ten wysiłek, gdyż może to wpłynąć korzystnie na funkcjonowanie uczniów w szkole, a w szczególności na ich motywację do nauki, która nabierze indywidualnego, wewnętrznego charakteru. Nie będzie już oparta na rywalizacji z kolegami czy chęci pozyskania za wszelką cenę przychylności nauczyciela.

Oprócz funkcji informacyjnej i motywacyjnej ocena opisowa może spełniać także funkcję rozwojową (kształtującą). Nauczyciel, obserwując rozwój dziecka, ocenia poszczególne etapy i określa zadania, które będą najkorzystniejsze dla rozwoju danego ucznia. Dzięki ocenie opisowej może świadomie kształtować optymalne warunki dla rozwoju swoich uczniów.

Chcąc ułatwić nauczycielom wprowadzenie oceny opisowej w edukacji początkowej, przedstawiam propozycje wzorów rocznej oceny opisowej ucznia klasy pierwszej i drugiej. W arkuszu oceny opisowej znajdują się cztery kategorie, które składają się na charakterystykę rozwoju psychicznego ucznia:

 
a. rozwój poznawczy:
      mówienie i czytanie,
      pisanie,
      umiejętności matematyczne,
      umiejętności przyrodniczo-geograficzne,
b. rozwój artystyczny,
c. rozwój fizyczny,
d. rozwój społeczno-emocjonalny.


W ramach tych kategorii formułuję szereg umiejętności, które opisują szczegółowo daną sferę rozwoju psychicznego dziecka. Dobór tych umiejętności to wynik koordynacji podstaw psychologicznych z wymaganiami dydaktycznymi na poziomie edukacji początkowej. Nauczyciel korzystając z arkusza oceny opisowej podkreśla te umiejętności, które występują u charakteryzowanego ucznia. Brak podkreślenia to sygnał, że dana umiejętność jeszcze się nie ujawniła. Celowo nie wprowadzono zróżnicowania poziomu opanowania danej umiejętności (np. czyta cicho ze zrozumieniem - zadawalająco, słabo, b. dobrze), gdyż takie uzupełnienie stwarza pokusę różnicowania uczniów i sprzyja subiektywności w ocenianiu.


Prezentowany arkusz oceny opisowej ma przede wszystkim dostarczyć nauczycielowi materiału do przygotowania dokładnej charakterystyki poszczególnych uczniów. Nie może być wykorzystywany do selekcji dzieci, np. niepromowania do następnej klasy. Arkusz zawiera również informacje dla rodziców o poziomie funkcjonowania dziecka w szkole. Nauczyciel może przygotować na podstawie tego arkusza charakterystykę dziecka przeznaczoną dla rodziców. Jednym z ważnych zadań, które spełnia właśnie ocena opisowa, jest przyzwyczajanie rodziców do faktu, że powinni oczekiwać od nauczyciela przede wszystkim rzetelnej informacji o dziecku, a nie zbioru etykietek-stopni, które niewiele mówią o funkcjonowaniu dziecka w szkole.

Arkusz oceny opisowej dla klasy pierwszej został opracowany szczegółowo. Dokładnie wymieniono poszczególne umiejętności w ramach czterech kategorii funkcjonowania psychicznego dziecka. Natomiast w arkuszu oceny opisowej dla klasy drugiej pozostawiono więcej inicjatywy nauczycielowi w charakteryzowaniu uczniów. Arkusze oceny opisowej opracowano jako materiał uzupełniający dla nauczycieli wykorzystujących w klasach I-II podręcznik "ABC" J. Korzańskiej i R. Mreńcy (do nauczania zintegrowanego), Pracownia Pedagogiczna i Wydawnicza, Warszawa 1993.

Małgorzata Żytko

Wydział Pedagogiczny UW  

 

Luty 1995
REKLAMA
SPOŁECZNOŚĆ
KATEGORIE
NAJNOWSZE ARTYKUŁY

"Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w systemie oświaty - kierunki zmian" - debata w siedzibie ZNP

Redakcja portalu 01 Październik 2014

Czy można korzystać z utworów z nielegalnych źródeł?

Redakcja portalu 01 Październik 2014

Przewrót kopernikański w edukacji dokonuje się na naszych oczach

Stanisław Czachorowski 30 Wrzesień 2014

Okulografia pokaże, jak dzieci czytają matematyczne zadania

Redakcja portalu 30 Wrzesień 2014

NIK o programie wspierającym wyprawkę szkolną

Redakcja portalu 29 Wrzesień 2014


OSTATNIE KOMENTARZE

Konkurs "Sfotografuj wolność!"

~ buy cialis online(Gość) z: http://medicationbuyedguide.com/ 02 Październik 2014, 03:17

Audycja "Te wstrętne lektury" w radiowej Dwójce

~ dental insurance texas(Gość) z: http://www.unilogica.com/wiki/index.php/Usu%C3%A1rio_Discuss%C3%A3o:SherlenCPR 02 Październik 2014, 01:14

~ affiliate marketing(Gość) z: http://www.google.com 01 Październik 2014, 23:53

Matematyka po bydgosku

~ Security Benefit Secure Income fixed annuity(Gość) z: http://https://www.youtube.com/watch?v=wZvIGViledk 01 Październik 2014, 23:47

Polska w czołówce światowego rankingu nt. jakości edukacji - "The Learning Curve 2014"

~ Télécharger Bande de filles(Gość) z: http://https://www.facebook.com/telechargerdesfilmsgratuitement/posts/1555980467957262< 01 Październik 2014, 23:40


Powrót do góry