Myślę, więc jestem. Jaskinia Platona

Do najsławniejszych literackich obrazów czy przykładów, które wyszły spod piór filozofów, należy platońska opowieść o jaskini. Szkicuje w niej autor wizję więźniów przykutych przed ścianą jaskini w taki sposób, że nie mogą się odwrócić. Z tyłu, za ich plecami pali się ogień, przesuwają się jakieś przedmioty, które rzucają cienie na ścianę widzianą przez więźniów. Sprzed wejścia do jaskini dobiegają dźwięki, których echo, odbite od ściany, słyszą owi "osobliwi kajdaniarze". Ich świat jest światem cieni, odbić, pozorów, które jawią im się jako jedyna rzeczywistość, albowiem innej nie znają, nie domyślają się nawet, że może istnieć.

Obraz tych więźniów symbolizuje wedle Platona naszą sytuację w świecie. Poruszamy się na co dzień, w życiu potocznym wśród zmiennych, nietrwałych przemijających rzeczy, sądząc, że stanowią jedyną rzeczywistość, jako dane nam w bezpośrednim, zmysłowym doświadczeniu. Jest to jednak świat cieni, migotliwych złudzeń kołyszących się przed naszymi oczyma. Jakie zatem jest źródło tego, co bierzemy za prawdę ostateczną, a co jest jedynie odzwierciedleniem czegoś innego? Są nimi idee - doskonałe, niezmienne byty istniejące gdzieś poza obrębem naszego codziennego doświadczenia. Stanowią one wzorce rzeczy i zjawisk, z którymi obcujemy potocznie. Są wśród nich idee bytów geometrycznych: trójkąty i koła, których dotyczą twierdzenia geometrii dowodzone przez nas na ich postaciach widzialnych. Są wśród nich także idee miłości, sprawiedliwości, przyjaźni jako doskonałych wzorców naszych zachowań. Są wśród nich wreszcie idee rzeczy, niczym idea łoża, wedle której - zdaniem Platona - stolarz tworzy konkretny mebel. Na szczycie hierarchii tych wszystkich idei znajduje się Dobro. Naszym zadaniem jest wyrwać się z kajdan codzienności, odwrócić ku światłu, przyzwyczaić się do jego blasku, by następnie poznać świat owych idei dostępny jedynie rozumowi.

Przesłanką platońskiego pomysłu podwojenia świata na byt doskonałych idei oraz byt niedoskonałych rzeczy była próba odpowiedzi na pytanie o przedmiot naszej wiedzy, która wszak zawiera się w pojęciach ogólnych i abstrakcyjnych. Co zatem odpowiada tym pojęciom, skoro bezpośrednio stykamy się tylko z konkretnymi, jednostkowymi rzeczami i zjawiskami? Zdaniem Platona przedmiotem wiedzy, źródłem prawdy są właśnie owe idee, ku którym winno skierować się nasze poznanie.

Filozofia Platona wyrażona m.in. w obrazie więźniów przykutych w jaskini nakazuje nam nie ograniczać się do świata bezpośredniego doświadczenia, nie zamykać w chaosie codzienności, lecz poszukiwać porządku, który jest ukryty poza naszą jaskinią, ma charakter doskonały, wieczny, racjonalny. Filozofować to poszukiwać tego ukrytego porządku świata.


Andrzej Kołakowski

Uniwersytet Warszawski