Przez termin socjologia edukacji Bernstein rozumiał socjologiczną analizę zjawisk wiążących się z wychowaniem, kształceniem i organizacyjnymi strukturami instytucji szkolnych, obejmującą systemy praktyk pedagogicznych od przedszkola aż po uniwersytet. Prezentację interesującego dorobku naukowego Bernsteina zawdzięczamy pracy Zbigniewa Bokszańskiego i Andrzeja Piotrowskiego, którzy zbiór esejów brytyjskiego socjologa wydali w książce Odtwarzanie kultury (PIW 1990), z której pochodzą wszystkie podane przeze mnie informacje.

Pozostawiając na boku rozważania na temat jednoznacznego przyporządkowania prac Bernsteina tej czy innej tradycyjnie pojmowanej socjologii, należy stwierdzić, że jest to teoria, która w centrum stawia analizę procesów komunikowania - stąd też często przyporządkowywano ją koncepcjom socjolingwistyki. Procesy owe wiąże z podstawowymi kategoriami dociekań socjologicznych: władzą, kontrolą społeczną, stosunkami produkcji, podziałem pracy. W tej mierze teoria transmisji kultury Bernsteina wraz z jego koncepcjami "kodów edukacyjnych" stanowi znaczący element dorobku socjologii europejskiej.

Według ujęcia badacza to, jak społeczeństwo selekcjonuje, klasyfikuje, rozdziela, przekazuje i ocenia wiedzę edukacyjną, która ma stać się wiedzą upowszechnioną, odzwierciedla zarówno dystrybucję władzy, jak i zasady kontroli społecznej. Z tego punktu widzenia zmiany i zróżnicowania form organizacji, transmisji i oceny wiedzy edukacyjnej powinny stać się ważnym obiektem zainteresowań socjologicznych. Wydaje się, iż zainteresowania takie stanowią w istocie część ogólniejszego problemu struktury i zmian w strukturze transmisji kultury. Z różnych powodów socjologowie unikali podejmowania tego problemu. W rezultacie socjologia oświaty została zredukowana do listy zagadnień rozważanych w kategoriach analizy, w których szkoła pojmowana była jako złożona organizacja albo jako instytucja przetwarzania materiału ludzkiego; badanie socjalizacji zostało strywializowane.

Wiedza edukacyjna jest zawsze poważnym czynnikiem wyznaczającym strukturę doświadczenia. Przyjmując to stanowisko, profesor postawił pytanie: W jaki sposób formy doświadczenia, tożsamości i relacji są ewokowane, utrzymywane i zmieniane przez formalną transmisję wiedzy edukacyjnej? Można przyjąć, iż formalna wiedza edukacyjna realizuje się w trzech systemach przekazu: programie nauczania, pedagogii i oceniania. Program nauczania określa to, co traktowane jest jako uprawomocniona wiedza; pedagogia określa to, co liczy się jako ważna transmisja wiedzy; ocenianie definiuje zaś to, co uważane jest za prawomocne urzeczywistnienie wiedzy dokumentowane przez kształconego. Termin "kod wiedzy edukacyjnej", który wprowadził Bernstein, odnosi się do fundamentalnych zasad, które kształtują program nauczania, pedagogię i ocenianie. Autor wykazuje, że charakter tego kodu zależy od społecznych reguł, które wyznaczają klasyfikację wiedzy upowszechnianej w instytucjach oświatowych.

Kolejną koncepcją, używaną w procesie analizy podstawowej struktury trzech systemów przekazu: programu nauczania, pedagogii i oceniania, jest występowanie klasyfikacji i ramy (kompozycji). W myśl tego ujęcia, klasyfikacja jest stopniem utrzymania rozgraniczenia między proponowanymi treściami. Klasyfikacja ma kierować naszą uwagę na siłę rozgraniczeń jako krytyczny, wyróżniający rys w podziale pracy w sferze wiedzy edukacyjnej, służy też do opisu programu kształcenia. Koncepcja ramy używana jest przez socjologa do określenia struktury przekazu, pedagogiki. Rama odnosi się do postaci kontekstu, w którym wiedza jest przekazywana i nabywana. Odnosi się do określonego stosunku pedagogicznego nauczyciela i uczącego się.

Jedną z głównych różnic między europejską a angielską odmianą systemu edukacji (nazywanego w książce kodem kolekcji) jest to, iż w specjalizacyjnej odmianie angielskiej kategoria uczestnictwa ustalona jest we wczesnych stadiach kariery edukacyjnej. Ten wczesny wybór rozgrywa się na obszarze wyznaczonym alternatywami: wiedza czysta albo stosowana, nauki ściśle bądź humanistyczne, posiadanie bądź nieposiadanie specyficznej tożsamości edukacyjnej. Prawie zawsze ma się świadomość społecznego znaczenia swojego miejsca, w szczególności zaś świadomość kim się jest, z każdym postępem dokonanym w swej karierze edukacyjnej. Czyli - dość wcześnie zajmuję się naukami ścisłymi lub humanistyką albo nie dokonuję żadnych wyborów; dopiero w przyszłości mam być fizykiem, ekonomistą itd. Systematycznie zatem rozwija się w uczniach i studentach coś, czemu badacz tego zjawiska nadal nazwę "lojalności wobec przedmiotu". Lojalność ta wzrasta w miarę zdobywania wiedzy, a następnie jest przekazywana przez nich samych innym osobom, gdy osiągną już status nauczycieli i wykładowców. System ten, dzięki właściwej mu postaci socjalizacji, podlega samoutrwaleniu. W przypadku specjalizacyjnej formy edukacji (kolekcji), banalnie brzmi stwierdzenie, iż w miarę jak stajesz się starszy, wiesz coraz więcej o coraz bardziej ograniczonym obszarze.

Najbardziej złożonym i zagęszczonym fragmentem rozważań Bernsteina o zasadach pedagogii jest w zbiorze szkic o dyskursie pedagogicznym, w którym autor zmierza do ujęcia tego dyskursu jako swoistej, odtwórczej dziedziny znaczeń i praktyk ich komunikowania, przekształcającej inne, zewnętrzne wobec niej formy dyskursu, powstające w polu tworzenia kultury.

Skomplikowany schemat pojęciowy, występujący w całej pracy Basila Bernsteina, na pewno nie ułatwia zrozumienia wielu zagadnień przedstawionych w siedmiu szkicach, powstałych w latach 1958-1985. Jednakże posługiwanie się metajęzykiem, czyli pisaniem o samym języku i wkraczanie na obszar zarezerwowany dla psycholingwistyki służy ważnej tezie. Otóż Bernstein wskazuje, że teorie edukacji, nawet te zorientowane na ogólną teorię reprodukcji kultury, ograniczają się zazwyczaj do analizy treści i efektu transmisji edukacyjnej odtwarzającej strukturę klasową, nie przywiązując dostatecznej wagi do wewnętrznej organizacji tego typu dyskursu. Koncepcja instrumentu pedagogicznego, klasyfikacji i ramy, form kodów kolekcji oraz zasad komunikacji w tej dziedzinie ma tę lukę wypełnić. Na ile skutecznie - o tym powinni zdecydować czytelnicy, których czeka ciekawa przygoda intelektualna w zmaganiu się z tekstami angielskiego profesora, którego styl wypowiedzi cechuje znaczne zagęszczenie konstrukcji pojęciowych.


Marek Sokołowski

Olsztyn