Odpowiedzialność w wychowaniu. Jestem tym, za co odpowiadam

Relację człowiek - wartość rozpatrują filozofowie reprezentujący idealizm aksjologiczny. Dla D. Hildebranda wartość to właściwość, jaką ma coś mocą swego istnienia, w przeciwieństwie do nicości. Natura wartości jest tego rodzaju, że domaga się od człowieka odpowiedzi, że stanowi wyzwanie, by człowiek na nią zareagował pozytywnie, a negatywnie na jej brak.

Podobnie rzecz ujmuje M. Scheler. Z wartościami wiąże się powinność, którą M. Scheler nazywa idealną. Nie zawiera ona w sobie jeszcze żadnego nakazu, jest tylko zaproszeniem i "pewnym przynagleniem" do realizacji wartości znanych. Człowiek odkrywa w przedmiotach czucia zmysłowego pozytywną wartość tego, co przyjemne i negatywną tego, co nieprzyjemne. Czuciem witalnym z kolei odkrywa m.in.: wytworność, lichotę, prawdę i błąd, sprawiedliwość i niesprawiedliwość - pisze M. Scheler. To swoiste poczucie prowadzi człowieka do realizacji tego, co pozytywne, a więc do realizacji wartości. W zależności od tego, czy wykorzystuje tę szansę - czy realizuje, czy też odrzuca rozpoznane wartości -staje się "dobrym lub złym". Moralne znaczenie czynów ocenia się w odniesieniu do idealnych wartości.

Cytowani fenomenologowie uważają, iż wartości, choć "domagają się" realnego spełnienia, to jako posiadające byt idealny, nie są zależne od tego, czy i w jakim stopniu są realizowane.

Dla R. Ingardena owo "skierowanie ku wartościom" wyróżnia człowieka spośród innych bytów, jest więc specyficznie ludzkim doświadczeniem. Człowiek odczuwa wręcz konieczność posiadania, poznania i realizowania wartości. Ta konieczność odnosi się do wartości w swej immanentnej jakości absolutnych, jakkolwiek ich realizacja zależy od twórczej siły człowieka, słowem wartości moralnych i wartości estetycznych.

Odpowiedzialność za wartości

Scharakteryzowana powyżej "czujność" wobec świata wartości wiąże się w sposób oczywisty z odpowiedzialnością za dokonywane wybory wartości. Człowiek budzi się do osobowego istnienia, gdy doświadcza faktu odpowiedzialności za wartości. Ta odpowiedzialność stanowi rdzeń doświadczenia moralnego, w niej wyraża się w sposób najbardziej źródłowy prawda o człowieku. W ten sposób fenomen odpowiedzialności widzi R. Ingarden. Tak wyrażona prawda o człowieku - prawda tkwiąca w poczuciu odpowiedzialności - pozostaje w głębokiej harmonii z rozważaniami autora o wartościach. Zdaniem R.Ingardena, jeśli idea i doświadczenie odpowiedzialności mają posiadać sens, człowiek musi być istotą wolną, zachowywać swą tożsamość w czasie, musi w jakimś znaczeniu być substancją, musi być w stosunku do świata systemem względnie izolowanym, a wartości, ku którym się w swym działaniu kieruje, muszą być obiektywne i absolutne (nierelatywne). Są to więc warunki zaistnienia odpowiedzialności.

W świetle zaprezentowanych rozważań filozoficznych odpowiedzialność jawi się jako - powtórzmy raz jeszcze - rdzeń doświadczenia moralnego, podstawowy wymiar człowieczeństwa, "klucz" do wnętrza człowieka.

Wychowanie - urzeczywistnianie wartości

Dogodną podstawą do podjęcia rozważań na temat odpowiedzialności za wartości w pracy nauczyciela wychowawcy jest aksjologiczne ujęcie procesu wychowania. Ujęcie takie prezentuje W. Cichoń. Czyni on przedmiotem analizy sytuację wychowawczą nauczyciel -uczeń i zauważa, że miejscem, w którym mogą pojawić się wartości, są wszystkie trzy podstawowe składniki sytuacji - wychowawca, wychowanek i proces wychowawczy. I tak: wychowawca jest nosicielem określonych wartości, ma swój indywidualny świat wartości i bezpośrednio lub pośrednio, w sposób zamierzony lub niezamierzony, świadomie, a częstokroć i nieświadomie prezentuje go swoim uczniom. Z drugiej zaś strony - dokonujący się proces wychowawczy dotyka wartości, które już w osobowości wychowanka są urzeczywistnione (zanim "dotknęła" go omawiana relacja). W samym procesie wychowawczym zaś wartości pojawiają się przede wszystkim w celach oraz metodach i treściach. Tyle W. Cichoń.

Przedstawiona analiza procesu wychowania ma zasadnicze znaczenie dla refleksji na temat odpowiedzialności nauczyciela wychowawcy. Otóż, odpowiedzialność nauczyciela przejawia się w decyzjach dotyczących treści pracy - jego obowiązków i zadań. Obowiązki zaś i zadania odnoszą się do realizacji wartości, których urzeczywistnienie w osobowościach wychowanków jest celem pracy pedagogicznej, są to więc wartości - przyjmując zacytowany wyżej podział - tkwiące w samym procesie wychowania. Odpowiedzialność za te wartości uwarunkowana jest przez profil wartości indywidualnych (według przyjętego podziału - pierwsza grupa wartości). I tu pojawia się druga płaszczyzna odpowiedzialności: zadaniem nauczyciela jest również wypracowanie właściwej sylwetki moralnej i intelektualnej; chodzi więc o odpowiedzialność za "autokreację". Rysuje się w związku z tym następująca prawidłowość: przyjęcie odpowiedzialności za drugiego jest uwarunkowane stopniem rozwoju odpowiedzialności za samego siebie.

Odpowiedzialność nauczyciela wychowawcy

Przyjęte w niniejszym artykule rozumienie odpowiedzialności w pracy pedagogicznej pozostaje w głębokiej harmonii z poglądami tych autorów, którzy mówią o odpowiedzialności jako o pojęciu "konstytutywnym" dla istoty człowieczeństwa. T. Ballauff tak ujmuje rolę i znaczenie odpowiedzialności: Jestem tym, za czym się opowiadam i za co odpowiadam.

Odpowiedzialność jest więc stosunkiem do rzeczywistości wyrażonym poprzez uwewnętrzniony system wartości. Na rzeczywistość tę - w przypadku nauczyciela wychowawcy - składają się jego zadania i obowiązki dotyczące siebie, uczniów i szeroko pojętej rzeczywistości szkolnej.

Taki pogląd reprezentuje J. Legowicz, który w następujących przejawach upatruje specyfiki moralnego postępowania nauczyciela:
 

Omawiany stosunek do rzeczywistości, zwany odpowiedzialnością, powinna charakteryzować szczególnego rodzaju dbałość o siebie, uczniów i szkołę, innymi słowy - dbałość o urzeczywistnianie wartości w sobie, uczniu i środowisku szkolnym.

Pogłębiając rozumienie drugiego zakresu - odpowiedzialności za ucznia, należy stwierdzić, iż nauczyciel jest odpowiedzialny za optymalny rozwój wychowanków w różnych sferach: intelektualnej, sprawnościowej, moralnej i estetycznej; a konkretyzując jeszcze bardziej - za dobór metod i środków służących rozwojowi wyżej wymienionych sfer (odpowiedzialność za ten dobór wynika z przygotowania nauczyciela do pełnionej funkcji; mam tu na myśli przygotowanie psychologiczne, pedagogiczne i przedmiotowe). Odpowiadać za kogoś - powierzonego mej opiece - to znaczy doradzać mu, pomagać, wspierać, ostrzegać, napominać…

A nade wszystko zaś budować w nim wartości pamiętając, że świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych.


Katarzyna Gabryś

Uniwersytet Śląski