Spotkania w drodze

Kształcenie rozumiem jako proces oparty na wspólnym wysiłku nauczyciela i ucznia lub pracy samego ucznia, zmierzającym do coraz bardziej złożonego i wieloaspektowego widzenia świata. Staram się uniknąć wskazywania kierunku owych poszukiwań. Nie chodzi mi bowiem o zbliżanie się do widzenia świata zgodnego z określoną ideologią (naukową, religijną, polityczną), ale o tworzenie przez ucznia subiektywnego obrazu wynikającego ze znajomości wielu dróg poznania.

Tak rozumiejąc proces kształcenia nie różnicuje się jego uczestników na osobę kierującą i kierowaną. W trakcie poszukiwań zmiany mogą zachodzić zarówno w sposobie widzenia świata przez nauczyciela, jak i ucznia. Ich spotkanie ma szanse być "spotkaniem w drodze", choć każdy z nich może podążać w innym kierunku. Treści kształcenia stają się pretekstem do wymiany zdań, więc ich dobór nie może zależeć od woli jednej strony.

Z takich teoretycznych przesłanek korzystałam opracowując koncepcję kształcenia dla klas I III w podstawowej Prywatnej Szkole Sportowej w Gdańsku. Sama też brałam udział w części realizacji tego projektu jako nauczyciel. Bardzo pomocne w przygotowaniach tego rozwiązania były dla mnie prace B. Śliwerskiego, w których autor opisywał doświadczenia i trudności związane z alternatywnymi koncepcjami kształcenia. I3la potrzeb niniejszego tekstu ograniczę się do krótkiej charakterystyki projektu, który nazwałam "Koncepcją kształcenia opartą na uzgadnianiu treści programu".

Głównym założeniem, które wynikało ze względów organizacyjnych (szkoła obejmowała tylko nauczanie początkowe, dalsza edukacja dzieci odbywała się w publicznej Podstawowej Szkole Sportowej), była realizacja podstawy programowej zalecanej przez MEN. Jednak treści, na których bazowaliśmy, były odzwierciedleniem aktualnych poszukiwań poznawczych. Nie planowaliśmy zagadnień ze znacznym wyprzedzeniem. Nasze bloki tematyczne trwały czasami przez tydzień, a czasami tylko przez dwa dni. Zależało to w dużej mierze od zaangażowania dzieci. Najdłuższy blok tematyczny "Morze" trwał przez dwa tygodnie, ponieważ rozrastał się w trakcie realizacji o zagadnienia związane z ekologią, alternatywnymi źródłami energii, a także przygotowanie wernisażu prac marynistycznych.

W początkowej fazie, gdy moje propozycje były głównymi tematami, dzieci znacznie się usamodzielniły, zwracając uwagę na wiele ciekawych zagadnień. Podane tematy poszukiwań były zapisywane; w głosowaniu wybieraliśmy te, które były ciekawe dla większości klasy. Dzieci zbierały różne wiadomości i materiały dotyczące realizowanych tematów, a moja rola polegała na wykorzystaniu analizowanych tekstów do ćwiczeń gramatycznych, układaniu ciekawych zadań matematycznych.

W realizacji tego pomysłu wspierały mnie nauczycielki plastyki i nauczania początkowego. Dużego wsparcia udzielili nam także studenci fizyki z Uniwersytetu Gdańskiego. Służyli nam pomocą w przeprowadzaniu doświadczeń.

Analizując te doświadczenia z pewnej perspektywy, uważam je za jedne z ważniejszych w moim życiu zawodowym. Dały mi one szansę na uczestnictwo w realizacji pewnego zamysłu teoretycznego: uczynienia z negocjacji treści kształcenia osi dialogu nauczyciel - uczeń.

Jeśli szkoła ma stać się miejscem skłaniającym do dialogu, miejscem nabywania umiejętności bycia tolerancyjnym wobec innych wartości, odczucia własnej autonomii to nie może uczniowi odbierać prawa do zabierania głosu w sprawie treści kształcenia.

Psychologia zwraca uwagę na znaczenie motywacji w procesie poznania, uczniowie łatwiej i chętniej zapamiętują fakty, rozszerzają swoje wiadomości wtedy, gdy treści wiążą się z zaspokajaniem ich ciekawości poznawczej. Niezwykle często to, co naprawdę ważne dla ucznia, nie znajduje odzwierciedlenia w tematyce proponowanej przez nauczyciela.

Szansa na dialog w szkole, to szansa na nową strukturę organizującą rzeczywistość pedagogiczną. Jest to struktura wolna od nakazu.


Jolanta Dyrda


Gdańsk