www.eid.edu.pl Czasopismo Listopad/Grudzień 2009

Wartości moralne nauczyciela

Trwający w Polsce od roku 1989 okres zmiany społecznej przynosi wiele wątpliwości i pytań w obszarze aksjologicznego funkcjonowania nauczycieli. Irena Wojnar zauważyła, że w naszej współczesności mamy wręcz dramatyczną kondycję stanu nauczycielskiego, objawiającą się w intelektualnej, moralnej i materialnej pauperyzacji nauczycieli, zawinionej nie przez nich samych. Dramat ten wkomponowany jest w szerszy dramat edukacji i całego życia społecznego. Badacze współcześni dostrzegają załamywanie się norm moralnych i podstawowych wartości, coraz częściej wskazują na jej dehumanizujący charakter, na nowe oblicze współczesnej alienacji.

Nasze opracowanie zawiera propozycje własnej obrony przed dalszą pauperyzacją moralną nauczycieli. Przyjmujemy za Stefanem Wołoszynem propozycję obrony własnej osobowości przez podejmowanie wysiłków autoedukacyjnych, rozpoznawanie własnych zalet i możliwości ułatwiających pracę pedagogiczną i naukową.

Jan Legowicz postulował proces czynienia się mistrzem samego siebie. Podejmowana przez nauczyciela praca nad sobą jego zdaniem przemienia się we własny dla siebie styl świadczenia się swoją ludzką i nauczycielską obecnością styl pozbawiony maniery, zarazem będący utrwaloną życiem harmonią myśli i działań oraz jakąś własną w sobie, dla siebie i z sobą ugodowością, a zatem czymś, co nas nieustannie tożsamościowo utrzymuje w nas. To dbając o ten styl, czynimy się własnymi nie tylko strażnikami, lecz sami sobą poręczanymi sobie przyjaciółmi, niczego przed sobą nie ukrywając, choć nieraz i skrywającymi się przed obcymi. Wszystko to jednak wymaga pewnej metody i jakoby osobistego zapotrzebowania na przegląd samego siebie. Metody podtrzymywania zwyczaju wnikania w swoje sprawy oraz metodyki ich ujmowania i pewnej hierarchizacji, ich oceny i wartościowania.

Przytoczone tu przesłanie mistrza etyki nauczycielskiej zainspirowało nas do poszukiwania odniesień w postępowaniu nauczycieli. Uznaliśmy, iż pomocny w dokonywaniu przeglądu samego siebie i kształtowaniu zwyczaju wnikania w sprawy własnej pracy pedagogicznej będzie wzorzec moralny nauczyciela. W konstruowaniu tego wzorca sięgaliśmy do propozycji Marii Ossowskiej.

Autorka, zaliczana do klasyków nauki o moralności, zaproponowała wzorzec człowieka mającego żyć w społeczeństwie demokratycznym. Istotna w tym miejscu może być uwaga o genezie i losach tej koncepcji etycznej. Maria Ossowska przygotowała ją w okresie okupacji, w 1944 r., co wynikało z nadziei i ufności autorki w lepszą przyszłość po wojnie. Nadzieja ta okazała się jednak płonna. Wersja powojenna tej koncepcji ukazała się w 1946 roku jako jedna z nielicznych podówczas pozycji niezależnych. Nie miała ona w tamtym okresie większych szans na pełniejszą analizę i interpretację, nie mówiąc już o wdrożeniach. Czasy współczesne pozwalają do tej propozycji powrócić.

Uczestnicy Studium Pedagogicznego, zorganizowanego przez Instytut Pedagogiki ART w Olsztynie, dokonali adaptacji koncepcji etycznej M. Ossowskiej do wzorca moralnego współczesnego nauczyciela (akademickiego w rozszerzonej wersji). Sugestie M. Ossowskiej uszczegółowione zostały przez słuchaczy studium własnymi przemyśleniami i interpretacjami. Uszczegółowienia te powstawały najpierw w 10. zespołach problemowych, a następnie były indywidualnie uzupełniane przez każdą z osób uczestniczących w opracowaniu. Autor tego artykułu kierował pracą słuchaczy studium podczas wypracowywania tego wzorca.

Przedłożoną wersję wzorca osobowego nauczyciela traktować należy jako jedną z możliwych propozycji. Skłaniamy się tutaj ku stanowisku M. Ossowskiej, która zachęcała do wysuwania różnych projektów i prowadzenia nad nimi dyskusji miast przyjmowania od kogoś gotowych wzorców osobowych.

Zamieszczona niżej propozycja składa się z 10. cech, których określenie przyjęliśmy za M. Ossowską. Zamieszczone pod każdą z tych cech uszczegółowienia są naszą propozycją, z wyjątkiem oznaczonych gwiazdką, które pochodzą od autorki. Uszczegółowienia te (pochodzące z obu źródeł) odnoszą się do pracy nauczyciela. A oto lista wartości składających się na skonstruowany przez nas

Wzorzec moralny nauczyciela

Aspiracje perfekcjonistyczne


a.			projektowanie perspektywy własnego rozwoju,
b.			dokonywanie wyborów moralnych w przypadku konfliktu dóbr,
c.			doskonalenie metod pracy dydaktycznej,
d.			poszukiwanie dróg oddziaływania na sferę motywacyjną uczniów,
e.			dbałość o treść i formę wypowiedzi ustnych i pisemnych,
f.			doskonalenie własnego stylu pracy dydaktycznej,
g.			poszukiwanie sposobów rozwiązywania sytuacji konfliktowych,
h.			dbałość o wygląd zewnętrzny.

Otwartość (plastyczność) umysłu


a.			poddawanie rewizji swoich poglądów, jeśli uległy zmianie fakty, na których podstawie poglądy te się kształtowały,
b.			otwartość na nowe teorie, koncepcje, wiedzę,
c.			dobieranie treści i form pracy zgodnych z oczekiwaniami uczniów,
d.			dostosowanie tempa prowadzenia zajęć dydaktycznych do możliwości percepcyjnych uczniów,
e.			wsłuchiwanie się w problemy uczniów związane z nauką, ukazywanie możliwości ich rozwiązywania,
f.			umiejętność wskazywania uczniom odniesień danej teorii do praktyki,
g.			umiejętność integrowania wiedzy z różnych dyscyplin naukowych.

Dyscyplina wewnętrzna


a.			zdolność do długodystansowego wysiłku, dzięki czemu osiąga się postęp we własnym rozwoju,
b.			podporządkowanie spraw mniej ważnych sprawom ważnym,
c.			ciągłe uaktualnianie wiedzy,
d.			dobre przygotowanie się do zajęć dydaktycznych,
e.			punktualność, konsekwencja i obiektywizm w pracy dydaktycznej,
f.			umiejętność panowania nad emocjami.

Tolerancja


a.			umiejętność szanowania opinii i poglądów, których się nie podziela,
b.			walka ze złem nie na podstawie surowych potępień czy nienawiści, lecz na podstawie przywiązania się do tego, co uważa się za słuszne,
c.			porozumienie się w rozsądnych granicach, np. w sprawie terminów sprawdzianów,
d.			nieuleganie osobistym uprzedzeniom w stosunku do uczniów,
e.			analizowanie propozycji i inicjatyw uczniów (nieodrzucanie ich z góry),
f.			akceptacja samego siebie,
g.			wyrozumiałość dla różnic w efektach pracy uczniów, wynikających z różnych możliwości intelektualnych i stopnia zainteresowania się danym przedmiotem.

Aktywność


a.			podejmowanie czynności służących ulepszaniu warunków pracy,
b.			inicjatywność służąca poprawie własnego statusu materialnego,
c.			uczestnictwo w różnych formach życia szkoły,
d.			utrzymywanie poprawnych relacji: nauczyciel - uczeń,
e.			promowanie własnej szkoły, dbanie o jej prestiż społeczny,
f.			udział w formach doskonalenia pedagogicznego,
g.			upowszechnianie własnych doświadczeń pedagogicznych.

Odwaga cywilna


a.			wyrażanie własnych poglądów, mimo iż grozić może ludzka nieżyczliwość lub oszczerstwo,
b.			przełamywanie utartych schematów procesu dydaktycznego,
c.			umiejętność przyznawania się do błędów, porażek,
d.			umiejętność przyznawania się do niewiedzy na zadane pytanie,
e.			umiejętność przyznawania się do zmiany poglądów,
f.			odrzucanie prób protekcji.

Uczciwość intelektualna


a.			podążanie w swoim myśleniu do końca, bez względu na konsekwencje do których dana myśl może doprowadzić,
b.			nieunikanie trudnych pytań, poszukiwanie odpowiedzi na nie,
c.			niepodawanie informacji niepewnych, nie sprawdzonych,
d.			otwartość na krytykę własnych i cudzych poglądów,
e.			oczekiwanie uzasadnień, a nie wyrażanie oburzenia,
f.			zgłaszanie wątpliwości co do prawdziwości określonych teorii,
g.			unikanie dociekania nieistotnych szczegółów w badaniach naukowych.

Odpowiedzialność za słowo


a.			dotrzymywanie umów i obietnic,
b.			odpowiedzialność za prawdziwość i aktualność przekazywanej wiedzy,
c.			odpowiedzialność za interpretację doświadczeń prowadzonych na lekcjach,
d.			prostowanie błędnie podanych informacji.

Uspołecznienie


a.			interesowanie się zagadnieniami społecznymi,
b.			przezwyciężanie egocentryzmu (dostrzeganie też cudzych interesów)
c.			gotowość do niesienia pomocy innym,
d.			umiejętność współdziałania,
e.			przeciwstawianie się poniżaniu autorytetów moralnych.

Wrażliwość estetyczna, poczucie humoru


a.			rozwijanie własnych zainteresowań kulturalnych,
b.			zachowanie dystansu do aktualnych wydarzeń w skali makro,
c.			unikanie przesadnej powagi,
d.			nieuzewnętrznianie swych złych nastrojów (niedyspozycji),
e.			posiadanie ogłady towarzyskiej.

Przedstawiona propozycja jest pewną refleksją nad możliwością przekraczania codziennego doświadczenia nauczyciela. Nadawanie sensu owemu przekraczaniu należy pozostawić osobie aspirującej do doskonalenia własnej osobowości.

Przyjęliśmy tutaj perspektywę konceptualną zaproponowaną wcześniej przez M. Ossowską. W formułowaniu kolejnych propozycji można sięgać do przemyśleń innych autorów~ lub propozycję wzorca osobowego dalej dopełniać z zastosowanej przez nas perspektywy, zmieniać, i doskonalić.

Wiesław Ciczkowski

Olsztyn

Listopad/Grudzień 2009