Oświadczam, że zapoznałem się i akceptuję
Politykę prywatności



Postmodernistyczne konteksty pedagogiki

 
Wpływ postmodernizmu na pedagogikę końca XX wieku trudno wyczerpująco opisać. Jako zjawisko przewija się w nauce, kulturze, sztuce, polityce, filozofii - we wszystkich formach aktywności człowieka. W dodatku wciąż się tworzy, zmienia, rozwija. Jest kulturowym fenomenem współczesności.


Postmodernizm zazwyczaj bywa łączony z przemianami ekonomicznymi i politycznymi, ze wzrostem znaczenia korporacji ponadnarodowych, z upadkiem kolonialnej struktury zależności gospodarczych na rzecz zależności kulturowych i swoistej "polityki tożsamości". Wiąże się także z rewolucyjnymi przemianami komunikacji i technik przetwarzania informacji. Związane są z tym upadek "wielkich narracji", np. ideologii postępu, cywilizacyjnej misji Zachodu, a także przewartościowania w estetyce, dominacja kultury wizualnej, upadek mitu prawdy naukowej (T. Szkudlarek 1993).


Na tym tle występuje niezmiernie istotna dla procesów edukacyjnych zmiana postrzegania istoty człowieka, zmiana wizji podmiotu i tożsamości. Są to tylko niektóre procesy charakterystyczne dla epoki "po modernizmie", tym bardziej że zdobywa ona pozytywną tożsamość wykraczającą poza określanie się w kategoriach post. Postmodernizm jest, z jednej strony, kontynuacją pewnych marginalnych tendencji modernistycznych, z drugiej zaś - często jest przeciwstawiany modernizmowi. Można to jednak czynić tylko wtedy, gdy modernizm utożsamia się ze współczesnością i cywilizacją techniczną opartą na przekonaniu, że racjonalność techniczna jest podstawą ludzkiego życia, a technika uniwersalnym sposobem międzyludzkiej komunikacji. Postmodernizm nie zawsze więc oznacza zaprzeczenie modernizmu. Zarówno modernizm, jak i postmodernizm zostały wytworzone przez metafizykę obecności, z tym tylko że postmoderna powstała na skutek jej rozkładu.


G. Graff wyróżnia w postmodenizmie dwie zasadnicze tendencje: apokaliptyczną i wizjonerską (za A. Miś 1995). Tendencję apokaliptyczną cechuje przekonanie o śmierci literatury i krytyki, kultura w tej wizji zaś przyjmuje postawę uznającą własną nicość. Drugą tendencję - wizjonerską - cechuje nowa wrażliwość, wyrażająca nadzieję na rewolucyjne zmiany społeczne wywołane radykalnymi przemianami świadomości. Sądzę, że w tej właśnie tendencji postrnodernizmu powinna się odnaleźć współczesna pedagogika. Wydaje się, że szansą dla pedagogiki w rzeczywistości poststrukturalnej jest odniesienie się do podstawowych i pozytywnych wymiarów postmodernizmu, takich jak kategoria różnicy J. Derridy (z jej zasadą dekonstrukcji), a także filozoficzna koncepcja władzy, wiedzy i podmiotowości M. Foucaulta.


Szczególne znaczenie dla postmodernistycznej teorii edukacji ma koncepcja władzy -wiedzy - podmiotowości M. Foucaulta. Według jej autora, te trzy kategorie są ze sobą ściśle powiązane. Społeczeństwa współczesne charakteryzują rozproszone, bezosobowe formy władzy, sprawowanej nie tylko jako władza fizyczna, ale przede wszystkim jako różnorakie dyskursy, symboliczne reżymy wiedzy - władzy. Formą władzy współczesnych społeczeństw jest wizualna kontrola zachowania prowadząca do ukształtowania mechanizmu samokontroli. Wpływ postmodernistycznej filozofii na pedagogikę jest widoczny w wielu zakresach. Zaprezentuję kilka wybranych obszarów refleksji edukacyjnej, w których dokonało się postmodernistyczne otwarcie.

*

Jednym z takich obszarów jest pedagogika krytyczna, wpisana w dyskusje polityczne postmodernizmu. Łączy w sobie kwestie "polityki głosu" z kształtowaniem warunków do współżycia odmiennych grup oraz indywidualnego rozwoju nie ograniczonego przez instytucje społeczne. Punktem wyjścia takiego kształcenia jest "głos" ucznia, jego perspektywa poznawcza, pozycja podmiotowa i tożsamość. W postmodernistycznej wizji ten głos jest zestawiany z innymi głosami, z innymi kulturami, celem przekroczenia własnej perspektywy podmiotowej w kierunku "trzeciej przestrzeni", przestrzeni negocjacji i solidarności. Można zapewne doszukać się tu analogii z transgresyjną koncepcją człowieka J. Koziełeckiego (1987), w której jednostka jest postrzegana przez pryzmat przekraczania własnych ograniczeń i słabości, dzięki czemu jest zdolna do tworzenia rzeczy nowych, wielkich, do tworzenia nowych wartości.


Przykładem takiego spojrzenia na edukację jest pedagogika Henry’go Giroux, nazywana pedagogiką pogranicza (T. Szkudlarek 1993). Postnowoczesność traktuje się w niej jako proces transformacji kulturowej, w trakcie której jest możliwe zachowanie pewnych cech mijającego porządku. Jest to zapewne próba utrzymania podstaw uprawomocnienia działań społecznych, w tym także pedagogicznych. W ujęciu H. Giroux edukacja postmodernistyczna musi być pojmowana jako produkcja podmiotów politycznych, a nie produkcja wiedzy. Powinna kształcić obywateli, którzy są zdolni sprawować kontrolę nad własnym życiem, a w szczególności nad warunkami tworzenia i zdobywania wiedzy. Zasadnicze znaczenie dla pedagogiki w tym ujęciu mają kwestie etyczne, wykraczające poza dualizm fundamentalizmu i relatywizmu. Etyka jest tu pojmowana jako dyskurs społeczny odmawiający akceptacji zbędnego ludzkiego cierpienia. Pedagogika, zdaniem Giroux, powinna się koncentrować na kwestii różnicy, na tym, jak tożsamość jednostek tworzy się w wyniku zróżnicowanych relacji w ramach szerszych układów społecznych.


Edukacja postmodernistyczna powinna wypracować język umożliwiający włączenie do pedagogicznych dyskusji innych języków, np. politycznych. Giroux nazywa go językiem krytyki i możliwości - chodzi o to, by krytyce zawsze towarzyszyła zdolność planowania i działania. Według tej koncepcji pedagogika powinna stworzyć nowe formy wiedzy, w której punktem wyjścia jest codzienność i konkretność doświadczeń, a edukacja musi przywrócić im status wiedzy prawomocnej. Pedagogika postmodernistyczna powinna też zachować sceptyczny stosunek do wszelkich roszczeń do odkrywania prawdy. Tę postmodernistyczną wizję współczesnej pedagogiki powinni w praktyce realizować nauczyciele - transformatywni intelektualiści (a nie profesjonalni technolodzy) - jako ludzie związani z konkretnymi problemami środowiska, podejmujący działania społeczne i polityczne. Podstawową kwestią w takim układzie jest zaangażowanie, a zdobywanie podmiotowości jest angażowaniem się w sprawy dominacji kulturowej, w konflikty na tle klasowym, rasowym itp.

*

Istotnym wymiarem postmodernistycznej pedagogiki jest polityka różnicy, kultywująca różnice kulturowe jako istotny element środowiska wychowawczego i niezbędny warunek konstruowania podmiotowości. W praktyce oznacza to często konstruowanie odrębnych pedagogii adresowanych do poszczególnych obszarów społecznego zróżnicowania

(np. pedagogika feministyczna, pedagogika mniejszości rasowych, etnicznych, seksualnych). Nie ma, niestety, języka, który umożliwiałby artykulację różnic i wspólnych interesów tego wielowymiarowego ruchu edukacyjnego.


W ponowoczesnej pedagogice postuluje się oparcie edukacji na tekstach kultury popularnej i wiedzy potocznej. Kładzie się nacisk, na niemal nieobecną w tradycyjnej szkole, kulturę wizualną (TV, wideo, reklama, rzeczywistość wirtualna itp.), która coraz silniej kształtuje życie społeczne. Pojawiają się też artykulacje pedagogiczne nawiązujące do nowej wizji nauki, zorientowanej na sfery nieciągłości, nieoznaczoności i obszary niewiedzy.

*

Kolejną kwestią postmodernizmu obecną w refleksji edukacyjnej jest przeciwstawianie się rozgraniczeniu kultury "wysokiej" i "niskiej" (T. Szkudlarek 1993). Jest to związane z upowszechnianiem elektronicznej komunikacji wizualnej i jej coraz większą rolą w tworzeniu tożsamości młodych pokoleń. Często też sztukę instytucjonalną traktuje się jako formę przemocy komercyjnej i politycznej. Podejmowane są działania zmierzające do przełamania tego monopolu na definiowanie sztuki i zorientowane na wprowadzenie szerszych grup społecznych do wypowiadania się w formach tradycyjnie zarezerwowanych dla kultury "wysokiej", bez dyskryminujących kryteriów odróżniających sztukę od kiczu, twórczość oryginalną od amatorskiej. W licznych tekstach pedagogicznych (szczególnie w amerykańskich pedagogiach postmodernizmu) postuluje się wprowadzenie kultury popularnej do programów nauczania i uczynienie z niej punktu wyjścia w całym procesie edukacji (o próbach takich działań piszą między innymi R. Hammer i P. McLaren), (T. Szkudlarek 1993).


Kształcenie w kierunku kompetencji krytycznego rozumienia kultury wizualnej jest podstawowym warunkiem edukacji emancypacyjnej jako istotnego wymiaru pedagogiki postmodernistycznej. Kształcenie takie jest jednak dość trudne, gdyż próby dekonstrukcji mass mediów napotykają silny opór uczniów, prawdopodobnie dlatego, że przekaz wizualny bardzo silnie oddziałuje na reakcje afektywne prowadzące do identyfikacji.


Niezmiernie istotnym elementem pedagogii postmodernistycznych jest odmienne od tradycyjnego pojmowanie wiedzy. Jest ona traktowana jako element władzy i staje się przez to nieuchronnie polityczna, traci swój racjonalny charakter i swą uprzywilejowaną pozycję prawdy, sytuującą się ponad codziennym doświadczeniem. Według koncepcji postmodernistycznych nauka jest zależna od wiedzy potocznej, politycznej, filozoficznej (narracyjnej) i jest pojmowana raczej jako produkcja niewiedzy. Wiedza pretendująca do roli odpowiedzi bywa w postmodernistycznej pedagogice postrzegana jako przeszkoda w poznaniu, gdyż jak pisze Lyotard, wywołuje opór wobec narzuconych prawd i opinii (T. Szkudlarek 1992). Wiedzę traktuje się jednak nie tylko jako współczesną formę władzy, ale także jako siłę emancypacyjną, a więc dającą możliwość uwolnienia się od warunków ograniczających możliwości społecznego życia.


W perspektywie postmodernistycznej pojawiają się też pedagogie zorientowane na powrót do kanonicznego dorobku współczesności, inne orientują się na liberalnie pojmowaną wolność jednostki i na tolerancję wobec odmienności kulturowej. Są też takie, które nadzieję dla edukacji upatrują w przemianach nauki odchodzącej od paradygmatu pozytywistycznego (np. Karla Poppera epistemologiczna koncepcja falsyfikacji wiedzy). Pojawiają się także orientacje proponujące radykalne zerwanie z modernistyczną mentalnością, wykształconą na rozumie i kulturze pisma. Wszystkie te orientacje w mniejszym bądź większym stopniu odwołują się do wizji wolności. W pedagogiach postmodernistycznych toczy się stały dialog idei na wielu poziomach i we wszystkich językach dyscyplinarnych. Zresztą mówienie o jednej pedagogii postmodernizmu zaprzeczałoby jego podstawowym tezom.

*

Można jednak przekornie postawić pytanie o to, czy postmodernizm, głoszący koniec wielkich totalizujących wizji świata, sam takiej wizji nie tworzy? Czy poststrukturalne pedagogie nie narzucają jakiejś nowej definicji świata społecznego? Trudno byłoby zapewne ten problem rozstrzygnąć jednoznacznie. W jakimś sensie prawdopodobne wydaje się jednak stwierdzenie, że pedagogie postmodernizmu mogą, ale nie muszą, narzucać swoją wizję świata, ponieważ ich podstawową ambicją jest uwidacznianie wszelkiego rodzaju dualizmów, ambiwalencji i opozycji, podstawowa zaś zasada dekonstrukcji dość skutecznie zabezpiecza przed przyjęciem jakiejś nowej prawdy.


Interesującym głosem w dyskusji o postmodernistycznej edukacji jest, jak sądzę, koncepcja J. Gniteckiego (1994), próbująca przezwyciężyć kontrowersje modernistycznych i postmodernistycznych wizji edukacji. Gnitecki, pisząc o teoriopoznawczych i edukacyjnych konsekwencjach tego typu ambiwalencji, wymienia: ambiwalencję równowagową (charakterystyczną dla orientacji modernistycznej) i ambiwalencję nierównowagową (charakterystyczną dla orientacji postmodernistycznej). Te rodzaje ambiwalencji odnosi z kolei do struktur poznawczych i analogicznie wymienia struktury poznawcze równowagowe (w ujęciu piagetowskim) oraz nierównowagowe (w ujęciu postpiagetowskim). Rozwiązania problemów ambiwalencji należy jednak, zdaniem autora, poszukiwać w tak zwanych strukturach zrównoważonych. Tworzenie struktur o wielopoziomowym i hierarchicznym zrównoważeniu zaburzeń w różnych zakresach sprzeczności powoduje, że powstający nowy układ jest otwarty i narażony na kolejne zaburzenia.


Nie chodzi zatem o likwidowanie antynomii i ambiwalencji, ale o ich zrównoważenie, tak by odnaleźć złoty środek między odmiennymi formami rozumowania: logicznym, dyskursywnym (tj. równowagowym) oraz symbolicznym, intuicyjnym (tj. nierównowagowym). To zrównoważenie jest także poszukiwaniem nowych rozwiązań w procesie kształcenia. Pytaniem otwartym pozostaje, czy jest to szansa dla edukacji. Być może należałoby przenieść akcent z rozważań typu: edukacja modernistyczna czy postmodernistyczna - na dyskursy o edukacji zrównoważającej, opierającej się na uspójnieniu wielu nazw i znaczeń w rzeczywistości oświatowej.


Agata Cudowska
Uniwersytet w Białymstoku

Październik 1998
REKLAMA
SPOŁECZNOŚĆ
KATEGORIE
NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Czy MEN rozwiąże problemy szkół zawodowych?

Jerzy Lackowski 21 Październik 2014

"Model pracy z uczniem zdolnym w szkole ponadgimnazjalnej" - poradnik od ORE

Redakcja portalu 21 Październik 2014

Nauczyciele w obliczu zamiany

Jarosław Kordziński 20 Październik 2014

IV edycja ogólnopolskiego programu "Scrabble® w szkole"

Redakcja portalu 20 Październik 2014

Wiedza jest jak nasiona upadające na glebę

Stanisław Czachorowski 19 Październik 2014


OSTATNIE KOMENTARZE

Dzieci w Internecie: na oczach świata

~ best hcg drops reviews(Gość) z: http://adelinedeering.mywapblog.com/the-lost-secret-of-weight-loss-using-hcg.xhtml 22 Październik 2014, 09:05

Matura 2014: arkusze egzaminacyjne z języka polskiego (poziom rozszerzony) oraz fizyki i astronomii (poziom podstawowy i rozszerzony)

~ how to hack clash of clans(Gość) z: http://Www.Koudai8.com/home/link.php?url=http://www.clashofclanshackno-survey.com 22 Październik 2014, 08:45

Niepewna przyszłość Krystyny Szumilas. Czy zapowiadane zmiany w rządzie przyniosą zmianę na stanowisku Ministra Edukacji Narodowej?

~ Moncler Bambino Uomo(Gość) z: http://www.iis-montefeltro.it/annuario.asp 22 Październik 2014, 07:44

Homeschooling w świecie - przegląd Brainly.com

~ Oakley Sunglasses(Gość) z: http://www.oakleysunglasses-ctb.com 22 Październik 2014, 07:36

Niepewna przyszłość Krystyny Szumilas. Czy zapowiadane zmiany w rządzie przyniosą zmianę na stanowisku Ministra Edukacji Narodowej?

~ Moncler Outlet(Gość) z: http://www.alexisarts.it/gallery.asp 22 Październik 2014, 07:35


Powrót do góry