Program kształcenia zintegrowanego abc

Określone w "Podstawach programowych obowiązkowych przedmiotów ogólnokształcących" cele wskazują na zmniejszenie zapotrzebowania na wiedzę encyklopedyczną u absolwentów wszystkich etapów edukacji i zastąpienie jej umiejętnościami niezbędnymi dla współczesnego człowieka. Do nich możemy zaliczyć umiejętności kluczowe, wymieniane obecnie najczęściej w programach edukacyjnych:

• skuteczne porozumiewanie się w różnych sytuacjach,
• podejmowanie działań i współpraca z innymi ludźmi,
• szukanie nowych sposobów rozwiązywania problemów,
• korzystanie z dostępnych źródeł informacji,
• uczenie się i doskonalenie zdobytych umiejętności.

W programie kształcenia zintegrowanego abc uwzględnia się w szerokim zakresie zadania, które umożliwiają osiąganie umiejętności kluczowych i gwarantują:

1. Rozwój dziecka w integracji ze środowiskiem, co oznacza:
   • koncentrację treści kształcenia wokół zadań edukacyjnych odwołujących się do przyrodniczego i społeczno-kulturowego środowiska dziecka;
   • prezentację środowiska jako całości, którą tworzą ściśle ze sobą powiązane elementy;
   • aktywizowanie uczniów w procesie zdobywania wiedzy;
   • stwarzanie sytuacji edukacyjnych umożliwiających wykorzystanie opanowanych wiadomości i umiejętności;
   • planowanie i prowadzenie obserwacji najbliższego i dalszego otoczenia przyrodniczego i społecznego;
   • poszukiwanie twórczych sposobów rozwiązywania problemów.
2. Podmiotowość dziecka realizowaną przez:
   • stwarzanie mu możliwości indywidualnego rozwoju;
   • rozpoznawanie jego potrzeb i zainteresowań;
   • umożliwianie zgodnego z indywidualnymi potrzebami wyboru;
   • stwarzanie okazji do rozwoju samodzielności poznawczej;
   • rozwijanie aktywności twórczej;
   • kształtowanie umiejętności uczenia się.
3. Umiejętność współżycia i współdziałania z innymi ludźmi dzięki:
   • wdrażaniu do skutecznego porozumiewania się;
   • rozwijaniu zachowań umożliwiających efektywną współpracę w grupie z jednoczesnym uznaniem prawa do indywidualnego rozwoju dziecka;
   • tworzeniu w toku własnej aktywności dziecka systemu wartości opartego na powszechnie uznawanych normach moralnych;
   • rozwijaniu postawy szacunku i tolerancji wobec innych ludzi, odmiennych poglądów, kultur i narodowości.
4. Zdobywanie wiedzy i umiejętności w następujących kategoriach:
   1. mówienie i słuchanie:
      • komunikatywne, poprawne wypowiadanie się,
      • prowadzenie rozmowy z rówieśnikami i dorosłymi,
   2. czytanie:
      • rozpoznawanie liter,
      • odczytywanie słów i kojarzenie ich z desygnatem (odkrywanie znaczenia),
      • czytanie ze zrozumieniem (krytyczno-twórcze),
   3. pisanie:
      • odwzorowywanie (przepisywanie),
      • modyfikowanie (uzupełnianie) tekstu,
      • tworzenie tekstu,
   4. stosowanie wiedzy i umiejętności:
      • elementy wiedzy o języku (gramatyka, ortografia),
      • matematyka (arytmetyka, geometria),
      • wiedza przyrodniczo-geograficzna i historyczna,
   5. rozwiązywanie problemów:
      • rozpoznawanie problemu (wyszukiwanie),
      • ustalanie sposobu rozwiązania,
      • formułowanie odpowiedzi.

W układzie treści programu

W układzie treści programu zintegrowanego abc opieramy się na idei integracji. Tam, gdzie mamy do czynienia z integracją, różne treści są podporządkowane pewnej idei, która redukuje ich wzajemną izolację. Dlatego właśnie integracja redukuje autorytet osobnych treści (...)*.

Program abc nie uwzględnia tradycyjnego podziału treści na przedmioty nauczania. Na każdy rok nauki zostały wyodrębnione ośrodki tematyczne o charakterze przyrodniczo-geograficznym i społeczno-kulturowym z zachowaniem zasady odpowiedniego poszerzania treści.

Każdy ośrodek tematyczny (oznaczony przez nas cyfrą rzymską) jest realizowany w ciągu kilku lub kilkunastu dni. Na poszczególne dni są przewidziane odrębne tematy, które współtworzą dany ośrodek pracy. Przy pewnych tematach w nawiasie znajdują się oznaczenia charakteryzujące niektóre dni: (m-r) - dzień z przewagą aktywności muzyczno-ruchowej, (p-t) - dzień z przewagą zadań plastyczno-technicznych, (w) - wycieczki, wyjścia poza teren szkoły, (dośw) - doświadczenia. Każdy dzień umożliwia planowanie działań edukacyjnych zgodnie z zainteresowaniami dzieci oraz aktualnymi wydarzeniami i zmianami zachodzącymi w środowisku.

W działaniu edukacyjnym mogą wystąpić jednocześnie treści językowe, literackie, matematyczne, przyrodnicze, społeczne, historyczne, muzyczne, plastyczne, techniczne, a także związane ze sportem i kulturą fizyczną. Należy je traktować jako różne drogi służące poznaniu wybranego fragmentu rzeczywistości. W poznawaniu jednakowo ważne stają się więc zarówno treści językowe czy matematyczne, jak i plastyczne czy techniczne.

Zdobywając stopniowo umiejętności i wiadomości o środowisku powiązane w całości tematyczne, dziecko znacznie lepiej rozumie otaczającą je rzeczywistość. Zauważa związki i relacje w środowisku, a także postrzega człowieka i jego system wartości jako część natury.

Zadania edukacyjne wykonywane przez dzieci służą ich rozwojowi poznawczemu, społeczno-emocjonalnemu i fizycznemu. Zdobyte wiadomości i umiejętności dzieci powinny umieć wykorzystać w samodzielnie podejmowanych działaniach.


Idee integrujące treści kształcenia

1. Kultura rodzinna, regionalna i narodowa źródłem wiedzy o świecie i wartościach:
   • dom, rodzina, sąsiedztwo,
   • klasa, szkoła,
   • miejscowość, państwo, świat,
   • tradycje rodzinne i regionalne, święta narodowe i religijne,
   • organizacja życia społecznego,
   • zasady życia w grupie rówieśniczej, szkole, pracy, mieście i na wsi,
   • sposoby porozumiewania się (kody werbalne i niewerbalne).
2. Historia rodziny, regionu, Polski, Ziemi:
   • genealogia rodziny (drzewo genealogiczne),
   • daty, rocznice,
   • baśnie, legendy, podania,
   • folklor,
   • zabytki, pomniki,
   • skamieniałości, wykopaliska,
   • państwo - struktura, urzędy, symbole, wybory władz.
3. W kręgu ekologii - ludzie, zwierzęta i rośliny na różnych kontynentach i w różnych ekosystemach:
   • warunki życia, rozmnażanie, gatunki itd.,
   • kalendarz przyrody i pory roku,
   • zmiany w życiu przyrody i ludzi,
   • tradycyjne zwyczaje i obrzędy związane z porami roku,
   • pogoda i przyrządy do jej pomiaru,
   • ruch Ziemi a pory roku,
   • warunki sprzyjające rozwojowi roślin,
   • środowisko przyrodnicze człowieka i planowanie wypoczynku,
   • mapy Polski i świata, mapy i przewodniki turystyczne,
   • ochrona przyrody, stosunek do zwierząt i roślin,
   • zagrożenia dla przyrody oraz zdrowia i życia człowieka, sposoby zapobiegania im i likwidowania ich skutków (zasady żywienia, higiena, sport itd.),
   • skutki rozwoju przemysłu.
4. Nauka w procesie poznawania świata:
   • matematyczne opisywanie świata: kalendarz, mierzenie czasu, długości, obliczenia pieniężne, figury geometryczne, ważenie itp.,
   • obserwacja jako sposób zdobywania wiedzy o świecie,
   • gromadzenie i rejestrowanie danych,
   • doświadczenie jako proces odkrywania właściwości fizycznych świata,
   • gromadzenie i przekazywanie informacji o świecie: biblioteki, media, komputer, telekomunikacja itd.,
   • czytanie i sporządzanie planów,
   • poznawanie wszechświata: kosmos, ruchy planet, gwiazdy.
5. Technika wokół nas:
   • rozwiązywanie problemów technicznych w otoczeniu dziecka,
   • poznawanie różnych urządzeń i zasad bezpiecznego korzystania z nich,
   • rozwój techniki,
   • doświadczenia, eksperymenty, obserwacje,
   • planowanie pracy, działanie według planu, sprawdzanie efektów,
   • sposoby podróżowania.
6. W kręgu konwencji - obcowanie ze sztuką i twórczość dzieci:
   • zabawa i sztuka w życiu dziecka i w dziejach człowieka,
   • zabawki, zabawy, gry (zasady i reguły),
   • zainteresowania i hobby,
   • teatr, książka, film, taniec, muzyka, malarstwo, rzeźba,
   • zabawy i tańce innych narodów,
   • święta, tradycje i zwyczaje polskie oraz innych narodów w sztuce i literaturze,
   • stosowanie różnych środków wyrazu artystycznego w sztuce.

Uwagi o realizacji programu

W realizacji programu zintegrowanego abc należy się kierować takimi zasadami, jak:

• uwzględnianie w doborze proponowanych treści zainteresowań, umiejętności i zdolności uczniów,
• przygotowywanie dnia pracy uczniów na określony temat bez podziału na jednostki lekcyjne,
• organizowanie sytuacji edukacyjnych, które umożliwią dzieciom zdobywanie wiedzy poprzez działanie i obserwowanie świata,
• inspirowanie dziecka do działań i dyskretne doradzanie mu,
• stwarzanie okazji do twórczej aktywności.

W każdej sytuacji edukacyjnej, którą organizujemy wspólnie z dziećmi, należy określić precyzyjnie:

• cele podejmowanych działań,
• przebieg wykonywanego zadania,
• potrzebne przybory i materiały,
• przewidywane trudności w pracy i sposoby przeciwdziałania im,
• kryteria podziału zadań,
• zakończenie każdego zadania i zastosowanie wyniku w następnych działaniach, np. zrobione maskotki będą używane jako liczmany, wiatromierz pozwoli prowadzić obserwację pogody,
• miejsce pracy każdego ucznia (gromadzenie różnych przedmiotów, które mogą się przydać podczas wykonywania zadań lub pozwolą uczniowi zrelaksować się podczas pracy).

Koncepcja programu zintegrowanego, w którym różne treści nie podążają odrębnymi drogami, gdyż łączą je relacje otwarte, jest według Basila Bernsteina przeciwstawna programowi kształcenia mającemu postać kolekcji z ostro zarysowanymi granicami dzielącymi różne treści. W nauczaniu zintegrowanym dokonuje się więc przejście od zamknięcia do otwarcia treści, przeniesienie akcentów z nauczania pogłębionego na nauczanie o poszerzonym zakresie.

Jedną z konsekwencji tej decyzji jest zatem rezygnacja z czterdziestopięciominutowych jednostek lekcyjnych jako podstawowej formy organizacji pracy szkoły i przyjęcie jako jednostki edukacyjnej ośrodka tematycznego podzielonego na dni pracy uczniów. Każdy dzień pracy powinien przynieść uczniom nowe doświadczenia, nowe przeżycia wynikające z wykonywanych czynności i nawiązywanych kontaktów. Odszukanie i nazwanie głównego celu codziennych działań z dziećmi pozwoli sprecyzować stawiane im zadania.

Planowanie pracy należy rozpocząć od określenia idei integrującej oraz źródeł i sposobów poznania, które mogłyby zainspirować dzieci do działań związanych z przewidzianą tematyką i sprzyjających kształtowaniu umiejętności. Należy również określić miejsce, w którym działania będą podejmowane. Kolejny etap planowania to formułowanie umiejętności, które uczeń ma szanse opanować w trakcie zajęć. Główną częścią scenariusza dziennego są więc przewidywane działania nauczyciela, a zwłaszcza działania uczniów - w ich wyniku powinni oni zdobywać nowe umiejętności z różnych dziedzin. Należy myśleć o różnych rodzajach aktywności dzieci, a nie wyłącznie o własnej działalności zmierzającej do przekazania informacji.

Janina Korzańska
Pracownia Pedagogiczna i Wydawnicza, Warszawa