Edukacja obronna młodzieży

Mijający wiek można nazwać wiekiem pedagogiki. Nigdy bowiem wcześniej nie zgłoszono takiej liczby propozycji wychowawczych. Obok sformułowań filozoficznych znajdziemy wąsko pojęte systemy dydaktyczne, obok haseł słusznych - propozycje wielce kontrowersyjne. Postulaty i propozycje dotyczące wychowania dla przyszłości, wychowania dla pokoju są związane z koncepcją pedagogiki odpowiedzialności. Zrodziła się ona z poszukiwania systemu wychowania, który wprowadziłby młodego człowieka w świat dorosłych. W tej dziedzinie wychowania jest też miejsce dla edukacji obronnej młodzieży .

Celem pedagogiki odpowiedzialności jest kształtowanie człowieka odpowiedzialnego. Postulując wychowanie człowieka aktywnego, pedagogika odpowiedzialności wychodzi naprzeciw reformie systemu edukacji narodowej, która ma stworzyć system ułatwiający realizację twórczych pomysłów, pomóc nauczycielom uczyć i wychowywać mądrych i dobrych ludzi.

Młode pokolenie to przyszłość narodu, a inwestowanie w młodych ludzi zwraca się wielokrotnie oraz pozwala zapobiegać sytuacjom patologicznym i unikać kosztownej walki z ich skutkami. Szkoła skutecznie przygotowująca polską młodzież do zadań nowoczesnej gospodarki musi być szkołą kreatywną. Wokół szkoły powinny powstawać w większym stopniu niż dotychczas środowiska ludzi najbardziej zainteresowanych jej dobrym funkcjonowaniem. We współczesnej szkole polskiej znajdzie się miejsce dla wielu autonomicznych rozwiązań w zakresie kształcenia i wychowania, które będą stanowiły integralną część systemu edukacji narodowej. W budowie tego systemu nie powinno także zabraknąć rozwiązań dotyczących proobronnego kształcenia młodzieży szkolnej.

Współczesne szkoły będą się wyróżniać m.in. własnymi szkolnymi programami nauczania i wychowania. Każdy nauczyciel, opierając się na podstawie programowej, może napisać program nauczania własnego przedmiotu lub bloku programowego. Program powinien odzwierciedlać m.in. potrzeby uczniów oraz możliwości kadrowe i organizacyjne szkoły. Niewątpliwie trudnym zadaniem będzie przygotowanie szkolnego programu wychowania. Powinien on zawierać całościowy opis zadań wychowawczych, których podjąć się chce dana szkoła. Zadania te częściowo są określone w ustawach oświatowych i rozporządzeniach. Te, które z dokumentów normatywnych nie wynikają, powinny być określone przez dyrektora i nauczycieli w drodze konsultacji z rodzicami.


Uczymy się dla życia

Opracowujący zasady kształcenia proobronnego w szkole muszą mieć na uwadze fakt, iż szkolny program wychowawczy powinien obejmować m.in.:

• powinności wychowawcze wynikające z pracy edukacyjnej nauczycieli, określone w ramach zadań ogólnych szkoły;
• powinności i treści wychowawcze właściwe dla poszczególnych zajęć edukacyjnych;
• powinności wychowawców klasowych;
• istniejące lub tworzone zwyczaje i obyczaje szkolne;
• zasady współpracy wychowawczej z rodzicami;
• zasady współpracy wychowawczej z samorządami;
• cele wychowawcze szkolnego samorządu uczniowskiego.

W przeszłości wychowanie szkolne wyrażało się w przekonaniu, że non scholae sed vitae discumus (uczymy się nie dla szkoły, lecz dla życia). Obecnie podchodzi się w podobny sposób do szkoły, która - po wprowadzeniu reformy - powinna przygotować każdego ucznia jako człowieka do życia zawodowego i społecznego oraz odpowiedniego korzystania z wolności.

Humanizacja szkoły, czyli dążenie do wszechstronnego rozwoju ucznia, stanowi fundament całej działalności edukacyjnej, a wychowanie ucznia jest integralną częścią pracy każdego nauczyciela, który wywierając wpływ, tym samym wychowuje (wpływa na zachowanie, sposób myślenia i obyczaje). W świadomym i metodycznym wychowaniu szkolnym chodzi o to, aby ten wpływ był pozytywny, aby był podporządkowany wszechstronnemu rozwojowi ucznia jako człowieka.

Wychowanie przez wielu jest uważane za sztukę i podobnie jak dzieło sztuki najlepiej udaje się w warunkach spontaniczności, w trakcie spotkania osób. Dzieje się tak, jeżeli nauczyciel żyje wartościami, które w codziennym kontakcie są odsłaniane przed uczniami. W takich okolicznościach nawet trudne wartości stają się dla uczniów zrozumiałe i pożądane. Wychowania szkolnego nie można jednak budować wyłącznie na spontaniczności. Nowoczesne metody i techniki mogą bardzo istotnie wpłynąć na wspieranie wychowawczej pracy indywidualnej i zespołowej. Trzeba jednak pamiętać, że autentyczność nauczyciela jest w wychowaniu od najdawniejszych czasów warunkiem sine qua non. Wychowanie szkolne zaistnieje w takiej postaci, w jakiej będzie realizowane przez konkretnych nauczycieli. Wszystko od nich zależy.

Nauczyciel, opracowując zasady kształcenia proobronnego młodzieży szkolnej, powinien umieć odpowiedzieć na pytanie: Jakie warunki muszą być spełnione, aby w sposób świadomy wychowywać młodzież szkolną? Rozróżniamy trzy podstawowe warunki świadomego wychowania:

1. Integralność wychowania z wiedzą i kształtowaniem umiejętności. Nie wolno ich od siebie oddzielać, gdyż wychowanie musi także posiłkować się wiedzą, w której jest zapisane doświadczenie. Wychowanie to także posługiwanie się pewnymi umiejętnościami, poprzez które formuje się osobowość. Nie wolno odrywać wychowania od wiedzy i od umiejętności.
2. Spójność działań wychowawczych pomiędzy szkołą, rodziną a także innymi instytucjami. Między wychowującymi nie może być zasadniczej rozbieżności, gdyż jej wynikiem są negatywne konsekwencje dla procesu wychowania.
3. Oparcie wychowania na wartościach. Nie da się uciec od wartości, a relatywizm wartości jest niezwykle niebezpieczny - nie można np. mówić, że kłamstwo jest naganne, a równocześnie dopuszczać możliwości kłamania w pewnych sytuacjach.

Szkoła to spotkanie ludzi

Ten personalistyczny punkt widzenia, że w szkole najważniejszy jest człowiek, musi towarzyszyć wszelkim zmianom. Dlatego tak dużo uwagi poświęca się edukacji integracyjnej. Młodzi Polacy w XXI wieku muszą umieć w odpowiedzialny sposób wykorzystać wolność osobistą i rodzinną oraz polityczną. Te szanse trzeba wspólnie zagospodarować także poprzez oddziaływania szkoły w kierunku wybijania się młodego człowieka na duchową i intelektualną niezależność. Żebyśmy mogli być w pełni Polakami w Europie, a nie tylko dla Europy. Żeby Polska szkoła była szkołą nadziei - miejscem, które pomaga odnaleźć młodemu człowiekowi odpowiedź na zasadnicze pytanie: jak dobrze żyć w XXI wieku?

Opracowując zasady kształcenia proobronnego młodzieży szkolnej, należy pamiętać, że ogólnym celem szkolnego wychowania jest wszechstronny rozwój osobowy uczniów, których należy postrzegać w kategoriach ich podmiotowości, godności, wolności, niepowtarzalności oraz konkretnych praw i obowiązków. Wszechstronność rozwoju oznacza, że nauczyciele powinni - w miarę możliwości - wspomagać w każdej działalności edukacyjnej rozwój osobowy ucznia we wszystkich jego wymiarach, a zwłaszcza intelektualnym, psychicznym społecznym, zdrowotnym, estetycznym, moralnym i duchowym.

W ramach nauczania uczeń przyswaja sobie określone treści, a dzięki kształtowaniu umiejętności nabywa zdolność ich praktycznego stosowania. Dzięki wychowaniu uczeń powinien rozwijać w sobie dociekliwość poznawczą, ukierunkowaną na poszukiwanie prawdy, dobra i piękna w świecie. Kształtowanie świadomości życiowej użyteczności poszczególnych zajęć, w tym również tych odnoszących się do kształcenia proobronnego młodzieży na danym etapie edukacji, to ważne zadanie wychowawcze. Świadomość celu poszczególnych zajęć rozwija w uczniach poczucie godności ludzkiej, stwarza motywację do nauki, a przez to i skuteczność kształcenia oraz pomaga każdemu uczniowi w lepszym przygotowaniu się do zadań w czynnym życiu zawodowym i publicznym.

Jednym z ważnych zadań wychowawczych, m.in. w zakresie kształcenia proobronnego, powinno być to, aby nauczyciele wspomagali wzrastanie dzieci i młodzieży w klimacie miłości do rodziny i ojczyzny, aby w naturalnych wspólnotach uczyli się otwarcia i odpowiedzialności w coraz szerszych społecznościach ludzkich. Szkoła powinna być wspólnotą uczniów i nauczycieli, wspólnotą, w której ci starsi dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem z młodszymi. W ramach takiego dialogu powinna być także przekazywana najistotniejsza wiedza o ludzkim życiu.

W 1998 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Obrony Narodowej rozpoczęły wspólne prace programowe nad nowym systemem edukacji obronnej młodzieży szkół średnich. W ramach tego współdziałania przygotowano i uruchomiono eksperymentalną klasę o profilu przysposobienia wojskowego w Liceum Ogólnokształcącym w Tucholi.


Współpraca MON z MEN

W roku szkolnym 1999/2000 rozpocznie się druga faza tego eksperymentu - rozszerzenie go na inne szkoły średnie. Resorty edukacji i obrony narodowej postanowiły uruchomić po jednej klasie o profilu przysposobienia wojskowego w każdym z nowych województw - jako klasy wzorcowej dla dalszego rozszerzania programu w tym województwie. Celem tego eksperymentu ma być sprawdzenie możliwości współdziałania wojewódzkich władz oświatowych (kuratorium) i organów wojskowych (Wojewódzki Sztab Wojskowy) z samorządem terytorialnym (starostwa powiatowe) oraz społecznościami lokalnymi w zakresie przygotowania terytorialnych rezerw osobowych. Postuluje się uruchomienie w późniejszym okresie programu dotyczącego klas o profilu wojskowym i przysposobienia wojskowego w skali odpowiadającej lokalnym potrzebom mobilizacyjnym i zapotrzebowaniu młodzieży.

W tej fazie eksperymentu zakłada się również uruchomianie trzech klas o profilu wojskowym w zawodowych szkołach średnich realizujących programy wojskowo-użytecznego profilowania zawodowego dla potrzeb rodzajów sił zbrojnych (RSZ) - po jednej na każdy RSZ. Celem tego eksperymentu ma być sprawdzenie możliwości pozyskania młodszych specjalistów do każdego z RSZ, opierając się na cywilnych technicznych szkołach średnich, z myślą o stworzeniu narzędzia systemowego rozwiązującego problem pozyskiwania specjalistycznych kadr niższego szczebla w deficytowych specjalnościach wojskowych.

W dniu 30 czerwca 1999 r. minister obrony narodowej podpisał Decyzję nr 126/MON w sprawie przeprowadzenia eksperymentu w zakresie edukacji obronnej młodzieży. Decyzja ustala zasady przeprowadzenia eksperymentu, którego celem jest wypracowanie nowego, racjonalnego systemu szkolenia wojskowego młodzieży szkół średnich, pozwalającego na pozyskanie dla Sił Zbrojnych RP podoficerów z jednoczesnym uzyskaniem dużych oszczędności budżetowych i zachowaniem wysokich standardów tego szkolenia.

Tryb powoływania oraz sposób współpracy jednostek wojskowych z zainteresowanymi szkołami został określony w Aneksie nr 2do "Porozumienia o współpracy między ministrem obrony narodowej i ministrem edukacji narodowej w zakresie działalności dydaktyczno-wychowawczej, naukowo-badawczej i organizacyjno-logistycznej". Aneks reguluje kwestie związane z prowadzeniem eksperymentalnych klas o profilu wojskowym i profilu przysposobienia wojskowego, stwarzając niezbędne rozwiązania organizacyjne, na których podstawie jest możliwa współpraca instytucji oświatowych, wojskowych i samorządu terytorialnego. Jednym z głównych założeń przygotowywanego programu jest usprawnienie systemu szkolenia rezerw osobowych, zwłaszcza zaś wydatne obniżenie jego kosztów przy zachowaniu co najmniej równorzędnego standardu szkolenia.

Przewiduje się, że pełny koszt jednostkowy wyszkolenia ucznia - podoficera rezerwy - wyniesie w ciągu trzech lat 1600 zł (wg cen z 1999 r.), włącznie z wyżywieniem i szkoleniem na obozach poligonowych (80 dni). Natomiast przygotowanie podoficera w systemie koszarowym (4 miesiące) pociąga za sobą wydatki w wysokości 2300 zł oraz koszty związane z eksploatacją infrastruktury koszarowej i bazy logistycznej. Całkowity koszt eksperymentu w 2000 r. nie przekroczy 390 tys. złotych. Zakłada się, że w przypadku braku możliwości pełnego pokrycia realizacji niniejszego eksperymentu w ramach środków będących w dyspozycji dowódców rodzajów sił zbrojnych brakujące środki na ten cel zostaną wygospodarowane z limitów Departamentu Administracyjno-Koordynacyjnego MON przeznaczonych na realizację zadań państwowych zlecanych do realizacji jednostkom niepublicznym, w części oddanej do dyspozycji pionu podsekretarza stanu do spraw społecznych w MON.

W dniu 31 sierpnia 1999 r. podsekretarz stanu do spraw społecznych i parlamentarnych w MON wydał Decyzję nr 16,na podstawie której powołano zespół koordynujący przeprowadzenie eksperymentu w zakresie edukacji obronnej młodzieży.

ppłk dr Mirosław Kaliński