Luty 2000

Pobierz całe pismo

• Strona główna >
• Czasopismo >
• Luty 2000

Perspektywy pedagogiki społecznej

Na znaczenie aspektu komunikacyjnego w rozwoju współczesnych społeczeństw zwracają uwagę liczne analizy i badania prowadzone w różnych dyscyplinach. Wskazuje się dwa aspekty szczególnej roli komunikacji: pierwszy z nich dotyczy procesów socjalizacyjnych, a w ich kontekście zjawisk określanych jako kryzys grup pierwotnych i instytucji wychowawczych, drugi - relacji interpersonalnych w warunkach pluralizmu kulturowego i potrzeby przystosowania się do nich. Chciałabym zwrócić uwagę przede wszystkim na perspektywę pedagogiczną oraz socjologiczną.

Dla jasności wyników prowadzonych analiz uznano, iż w socjologii system jest traktowany jako zbiór obiektów pozostających razem, stanowiących poszczególne części całościowej struktury i obejmujący występujące pomiędzy nimi relacje oraz atrybuty. Wśród różnych elementów struktury komunikacyjnej np. J. Bobryk wymienia następujące: przekazujący informację nadawca, odbiorca, komunikat, przedmiot rozmowy określany jako odniesienie, kod oraz medium - środek przekazywania komunikatu. Uznać można, iż w każdym z tych czynników mogą wystąpić określone procesy zakłócające efektywną komunikację.

Zdaniem badaczy łączą się one z charakterystyczną dla społeczeństw przemysłowych urbanizacją, związaną z nią mobilnością, indywidualizacją, a w pewnej części - atomizacją jednostek, sformalizowaniem kontaktów, a także specyficznymi relacjami w obrębie naturalnych struktur socjalizacyjnych nacechowanych płytkością i przypadkowością relacji. Obok tych zjawisk wskazuje się zwiększające się znaczenie kompetencji komunikacyjnych, wynikających z poszerzającej się sfery usług, a tym samym - większą częstość aktów komunikacyjnych, a także nieprzydatność wielu ich zrytualizowanych form, które w aktualnych warunkach okazują się nieadekwatne do zróżnicowanych sytuacji.

Jednym z aspektów analiz procesów komunikacyjnych w kontekście makrostrukturalnym są szeroko pojmowane relacje międzykulturowe. Jak wskazują K. Łęcki i A. Szóstok: Współczesne, postmodernistyczne społeczeństwa tworzące mozaikę subkultur, o zanikającym, a przynajmniej zmieniającym się znaczeniu kultury ogólnej, normatywnej, same w sobie dzielą się na zamknięte światy komunikacyjne - etniczne, środowiskowe, zawodowe. W ujęciu tym jedno z głównych zadań współczesnej pedagogiki stanowi pluralizm kulturowy i wynikające z niego wyzwanie integracji uczestników systemu.


Co o tym nauka?

Według J. Boudrillarda akt wyabstrahowania pewnych elementów i ich połączenie w nową formę jest charakterystyczny dla ideologii, wzajemna zaś wymiana znaczeń w kulturze zawiera w sobie jako nieodłączny aspekt tak zwaną ambiwalencję symboliczną. Wielorakość stanowi z pewnością źródło wielu szans, potrzebę kształtowania postaw krytycznych i umiejętności dokonywania świadomych, nie rytualistycznych, optymalnych dla kontekstu sytuacji wyborów działań, co można określić w kategoriach wyzwania dla procesów socjalizacyjnych i wychowawczych realizowanych w obrębie różnorodnych instytucji.

T. Parsons wskazał, iż społeczeństwa industrialne przyjmują tzw. orientację uniwersalistyczną. Charakteryzuje się ona nastawieniem na osiągnięcia indywidualne, oczekiwaniem afektywnej neutralności oraz ograniczeniem komunikowania się do określonych zadań. Niejako antytezę opisanego wzorca stanowią relacje rodzinne, określane jako orientacja partykularystyczna, gdzie relacje są nacechowane emocjonalnie, a przy tym mniejszą rolę przypisuje się indywidualnym osiągnięciom.

Analiza struktur rodzinnych z punktu widzenia ich różnicowania się od innych aspektów życia społecznego i gospodarczego (jak np. samodzielna działalność produkcyjna) wskazuje na specjalizację głównie w kierunku realizacji funkcji ekspresyjnych i wychowawczych. Zgodnie z wiedzą, iż komunikowanie się jest ważnym warunkiem tak rozwoju kognitywnego, jak i emocjonalnego, zaspokojenie związanych z nimi potrzeb stanowi niewątpliwie istotne zadanie struktur pierwotnych.

E. Levinas, przytaczając koncepcję fenomenu, twarzy wskazuje etyczny aspekt relacji interpersonalnych, co stanowi antytezę dla wspomnianego poprzednio ich sformalizowania. Autor ten pisze: To, że mówienie musi pociągać za sobą to, co wypowiedziane, jest koniecznością równą tej, którą narzuca społeczeństwo z prawami, instytucjami oraz relacjami społecznymi. Mówienie polega na tym, że wobec twarzy nie ograniczam się wyłącznie do kontemplacji, lecz jej odpowiadam. Mówienie jest sposobem witania się z drugim, a przywitać się z drugim oznacza już za niego odpowiadać. Trudno jest milczeć w czyjejś obecności; trudność ta ma swoją ostateczną podstawę w tym właściwym sposobie mówienia, niezależnie od tego, co wypowiedziane.

Levinas wyraźnie łączy spotkanie osób (a ściślej twarzy) w dialogu z zaistnieniem swoistej relacji moralnej odpowiedzialności pomiędzy nimi, będącej gwarancją bezpieczeństwa, aspektem odmiennym od jedynie instrumentalnego przekazu komunikatów. W badaniach prowadzonych wśród dzieci ze środowisk społecznie zaniedbanych zwrócono uwagę na charakterystyczne płytkie, emocjonalne, oparte na występowaniu wspólnych interesów związki rówieśnicze. Towarzyszyła im ograniczona identyfikacja ze środowiskiem rodzinnym, które nie wywiązywało się ze swoich podstawowych funkcji, słabe więzi z otoczeniem społecznym, miejscem zamieszkania, miastem.

W. J. Goode w odniesieniu do środowisk rodzinnych o zaburzonej komunikacji wprowadził termin "pusta muszla". Wśród jej cech wymieniał ograniczenie komunikacji do minimum, brak wspólnego omawiania problemów i przeżyć jej członków, realizację tak przez rodziców, jak i dzieci obowiązków instrumentalnych z pomijaniem funkcji ekspresyjnych, ograniczanie komunikatów do niezbędnych dla integrowania aktywności instrumentalnych.


Zaproszenie do dialogu

Odrębną, wartą analizy sprawą wydaje się proces, który można określić jako zaproszenie do dialogu, zezwolenie na niego. Analizy współczesnych procesów społecznych wraz z zaznaczającym się pluralizmem interesów poszczególnych grup, demokratyzacją, a co za tym idzie wysuwaniem postulatów podmiotowego uczestniczenia w nich zainteresowanych jednostek ujawniają potrzebę dialogu licznych podmiotów; w przypadku procesów edukacyjnych są nimi: nauczyciel, uczeń, rodzice, środowisko lokalne.

Jak założyła I. Wojnar, pedagogika zorientowana na pobudzenie podmiotowego rozwoju jednostki musi podkreślać zagadnienie stosunków interpersonalnych, wartość dialogu w edukacji oraz wzajemną otwartość na podmiotowość drugiego człowieka. Podmiotowość przejawia się m.in. w ciągłym dążeniu do własnego rozwoju, urzeczywistnianiu własnych możliwości, a także, co szczególnie ważne w przypadku zawodów pedagogicznych, z dążnością do poszerzania podmiotowości innych osób, przedkładając negocjację nad postawę rywalizacji.

We współczesnej pedagogice niejednokrotnie zwraca się uwagę na spotkanie osób, dialog, podmiotowość jednostek, których dotyczą oddziaływania pedagogiczne. Czynnik ten jest charakterystyczny dla realizacji metod wychowawczych z zakresu antropo- i socjotechnik, wzbogaca jednostkę o informacje dotyczące świata i własnej osoby, decyduje niejednokrotnie o odczuwanym przez nią poczuciu wsparcia i bezpieczeństwa. Relację zachodzącą pomiędzy jednostką zawodowo zajmującą się oddziaływaniem wychowawczym, (a dzięki temu także socjalizacyjnym, terapeutycznym, pracą socjalną) a jednostką podlegającą mu w procesie, relacji wychowawczej niewątpliwie korzystając z analogicznych rozważań prowadzonych przez T. Parsonsa, można określić terminem kolektywu, systemu.

Ta składająca się z dwóch zróżnicowanych w aspekcie kompetencji uczestników struktura implikuje występowanie wspólnych wzorów normatywnych zarówno w zakresie uznawanych wartości, jak też norm wiążących członków tego kolektywu, uprawomocniających jego cel, określających właściwe procedury realizowania go, w tym zasady podziału zadań. Niewątpliwie jednym z warunków pomyślnego przebiegu procesu wychowawczego, opartego na rzeczywistej współpracy pomiędzy jego uczestnikami, jest adekwatny proces komunikacji. Ze względu na wagę kompetencji komunikacyjnych w relacjach interpersonalnych wydaje się wskazane szerokie kształcenie osób przygotowujących się do pracy w charakterze wychowawców, pedagogów, pracowników społecznych etc. w kierunku opanowania wskazanych umiejętności. Niemniej jednak nie stanowi to problemu tylko jednej strony interakcji, równie istotne wydaje się wyposażenie w zdolności komunikacyjne jednostek pozostających w sferze wpływu wychowawczego, co ma znaczenie dla optymalnej współpracy w ramach analizowanego systemu, jak też stanowi atut istotny dla ich dalszej adaptacji czy też readaptacji społecznej.

Na podstawie badań stwierdzono, iż niski poziom kompetencji interpersonalnych zmniejsza kontrolę człowieka nad sytuacją, ogranicza zdolność do podejmowania zachowań alternatywnych, podnosi poziom lęku i napięcia emocjonalnego, ogranicza afiliację społeczną, utrudnia uzyskiwanie emocjonalnego wsparcia. W wynikach tych można dostrzec podwójną uwagę odnośnie do pracy wychowawczej, terapeutycznej czy też socjalnej. Z jednej strony, wskazują one na wspomnianą już potrzebę kształcenia kadr, z drugiej zaś na wyposażanie w odpowiednie umiejętności osób znajdujących się w spektrum oddziaływań placówek.

Reasumując, można wskazać główne aspekty oddziaływań pedagogicznych w dziedzinie komunikacji, którymi są: w relacjach mikrostrukturalnych - wpływanie na postawy rodziców, na których spoczywa główny obowiązek socjalizacyjny obejmujący element moralnego wprowadzania w rzeczywistość społeczną; propagowanie dialogu rodzice - nauczyciele - uczniowie - środowisko lokalne; przygotowanie osób zajmujących się w sposób profesjonalny oddziaływaniami wychowawczymi do zadań związanych z propagowaniem komunikacji międzykulturowych, szerzeniem postaw tolerancji i przełamywania stereotypów, co wydaje się szczególnym zadaniem w obliczu przemian społeczno-gospodarczych związanych ze stopniowym i konsekwentnym przełamywaniem granic politycznych Europy.

Ewa Bielska
Chorzów