Umiejętności wychowawczych nie da się wyćwiczyć

Efektywne nauczanie wymaga zaangażowania osoby uczącej się. Efektywne nauczanie nie wynika z opanowania metod czy technik transmisji wiedzy lub umiejętności, ale z opanowania złożonych umiejętności związanych z organizowaniem sytuacji, w której będzie zachodził proces uczenia się. Nauczanie jest efektywne, gdy prowadzi do uruchamiania pełnego satysfakcji procesu uczenia się. Organizowanie warunków do efektywnego uczenia się jest rodzajem sztuki i wymaga od nauczyciela różnorodnych umiejętności.

Proces nauczania w sposób konieczny wiąże się z nawiązywaniem stosunków międzyludzkich. Relacja nauczyciel - uczeń nie ogranicza się oczywiście do wymiaru czysto merytorycznego. Zarówno nauczyciel, jak i uczeń, zaangażowani w proces edukacji ciągle pozostają ludźmi ze swoimi ludzkimi potrzebami, uczuciami i prawami. To właśnie międzyludzki wymiar stosunków nauczyciel - uczeń stanowi podstawę nawiązania efektywnej relacji edukacyjnej. Bardzo często trudności i niepowodzenia w procesie nauczania mają swoje źródło w zaniedbywaniu czy nieumiejętnym budowaniu dobrych stosunków międzyludzkich.

Do podstawowych umiejętności wychowawczych nauczyciela zaliczamy te, które są odpowiedzialne za utrzymanie dobrych stosunków z uczniem. Z jednej strony, są to umiejętności nawiązywania i podtrzymywania kontaktu, wytwarzania więzi między ludźmi, z drugiej - rozmaite umiejętności potrzebne do rozpoznawania, definiowania i rozwiązywania swoich problemów oraz pomagania uczniowi w uświadamianiu i rozwiązywaniu jego problemów. Stosunki miedzy uczniem a nauczycielem są dobre, jeśli cechuje je:

• otwartość i przejrzystość - pozwalająca na ryzyko bezpośredniości i uczciwości we wzajemnych kontaktach;
• wzajemna troska, kiedy to każdy wie, że jest ceniony i dostrzegany przez drugą stronę;
• wzajemna zależność (będąca przeciwieństwem zależności jednostronnej)
• poszanowanie odrębności, pozwalające obu stronom na rozwój swych twórczych zamierzeń i indywidualności;
• wzajemne uwzględnianie potrzeb, tak by nic nie działo się kosztem którejś ze stron.

Chociaż ludzie nigdy nie osiągają doskonałości w tym co robią, też w jakości stosunków łączących ich z innymi, to każdy nauczyciel może z pewnością poprawić swe stosunki z uczniem tak, by stały się one bardziej otwarte, nacechowane większą wzajemną troską, bardziej współzależne, w większym stopniu uwzględniały odrębność i były bardziej satysfakcjonujące. Dzięki powolnemu, często dyskretnemu procesowi zmian nie tylko związek nauczyciela i ucznia ale i  szkoła może stać się bardziej ludzką, żywą organizacją, a efektywne nauczanie i wychowywanie bardziej prawdopodobne.

Podstawową umiejętnością, dzięki której nauczyciel może poprawić jakość relacji  łączącej go i ucznia jest zdolność nawiązywania i podtrzymywania kontaktu. Na nią składa się szereg szczegółowych umiejętności związanych przede wszystkim z umiejętnościami komunikacyjnymi. Splecionym z kształtowaniem umiejętności komunikacyjnych jest proces rozpoznania przez nauczyciela obszaru swojej akceptacji, fałszywej akceptacji, dezaprobaty i fałszywej dezaprobaty poszczególnych zachowań uczniów i przyczyn własnych do nich ustosunkowań. Brak świadomości w tym obszarze blokuje wolę i możliwość nawiązywania kontaktu w ogóle powodując wytwarzanie się tzw. barier komunikacyjnych.

Umiejętności wychowawczych nie nabywa się w sytuacjach sztucznych, nie można wyćwiczyć ich "na boku", a potem wrócić do ludzi już odmienionym. Proces ich nabywania przebiega w toku rozwiązywania codziennych problemów - zdobywania środków i sposobów rozpoznawania, definiowania i rozwiązywania własnych problemów, problemów innych ludzi, problemów w otoczeniu swoim i drugiego człowieka. Ten sposób pracy zmierza do wytworzenia najcenniejszego efektu zaangażowania w formowanie sytuacji edukacyjnej umiejętności wychowawczych - pola wolnego od problemów. Sensem nabywania umiejętności wychowawczych jest bowiem wytwarzanie i pielęgnowanie właśnie tego pola. Efektywne nauczanie może odbywać się jedynie w polu wolnym od problemów nauczyciela i ucznia. Próba realizacji edukacji w polu problemów bądź jednego bądź drugiego traci na efektywności. Im więcej problemów ujawnia się w relacji miedzy nauczycielem a uczniem tym mniej jest miejsca na rzeczywiste uczenie się i nauczanie.

Nauczyciel staje często w sytuacji edukacyjnej niemocy i musi zatroszczyć się o jakość stosunków łączących go z uczniem. Jeżeli dysponuje umiejętnościami wychowawczymi wykarczuje pole wolne od problemów swoich czy ucznia utrudniających, lub uniemożliwiających im bycie w stosunkach gwarantujących efektywność edukacji.

Brak tego typu umiejętności skazuje nauczyciela nie tylko na nieefektywność, ale i często na nieświadomość jej samej i jej przyczyn. Uświadomienie źródła nieefektywności, a więc zdefiniowanie problemu jest ważnym, choć niewystarczającym krokiem. Dopiero świadomość własnych kompetencji, posiadanie czasu i chęci pozwala na odpowiedzialne podjęcie się pracy w obszarze objętym problemem. Tego typu działania zawsze związane są z wywoływaniem zmian w sobie, poprzez zmianę swoich nastawień, przekonań, w uczniu, poprzez dawanie mu otwartych komunikatów, czy tworzenie społecznych warunków pomagających mu uświadomić sobie i rozwiązać swój własny problem, w warunkach, poprzez zmiany w organizacji społecznej, w organizacji przestrzeni czy czasu.

Błażej Smykowski
UAM, Poznań