Integracja w grupie edukacyjnej

Sensem grupowej pracy edukacyjnej jest zaangażowanie sił grupy w wyzwolenie potencjałów rozwojowych jej uczestników.

W procesie tym grupa może pełnić kilka funkcji: zadaniową, motywacyjną, uprzystępniającą i eksperymentalną. Zadaniowa tworzy warunki utrudniające realizację własnych potrzeb w dotychczasowy sposób. Motywacyjna tworzy klimat sprzyjający (zachęty, nakazy, zakazy) poszukiwaniu adekwatnego do danej sytuacji sposobu organizowania nowych form zachowań. Uprzystępniająca stwarza okazje do przejmowania od innych środków (wiedzy i umiejętności) w celu zorganizowania w nowy sposób własnego zachowania. Wreszcie eksperymentalna organizuje miejsca bezpiecznych, bo próbnych weryfikacji adekwatności wypracowanych efektów.

Praca z grupą edukacyjną wykorzystuje procesy i zjawiska grupowe jako środki w procesie formowania u jej uczestników złożonych, wypośrodkowanych społecznie spo­sobów działania. W efekcie wytwarzania społecznych warunków do działania dochodzi do przekształcenia indywidualnych form działalności i ich uspołecznienia. Obecność innych ludzi stanowi utrudnienie działania w sobie właściwy sposób, a potrzeba bycia zwią­zanym w nimi - motyw do ich przekształceń w kierunku akceptowanych społecznie. Tego typu poczucie konieczności własnej zmiany tylko w określonych warunkach prowadzi do sukcesu.

Podstawowym warunkiem splatania się indywidualnego procesu przezwyciężania dysfunkcjonalności własnego sposobu organizowania działalności z procesem formowania się grupy jest ufność w możliwość skuteczniejszego poradzenia sobie z utrudnieniem w sytuacji społecznej niż w pojedynkę.

Klimat sprzyjający sensownemu uczeniu się tworzą tendencja do wytwarzania i podtrzymywania wysokiego poziomu chęci do współdziałania poszczególnych osób ze sobą, poczucie, że ich działania wynikają z tego, że grupę łączy wspólny cel, że są one wspólnie koordynowane. Jest to tzw. potencjał grupy ujawniający się przyrostem kompetencji jej poszczególnych członków, możliwości korzystania z tego zasobu przez każdego.

Integracja w grupie edukacyjnej stanowi bazę realizacji jej głównych zadań. Jakość integracji determinuje stopień gotowości grupy do podejmowania wspólnego wysiłku. Zarówno nadmierna, jak i zbyt słaba integracja grupy może się stać przeszkodą w procesie realizacji zadania, do którego rozwiązania grupa została powołana. Kontrola głębokości procesu integracji grupy wymaga wyodrębnienia i obserwowania jej wskaźników.

Prowadzący grupę edukacyjną może rozpoznać jakość integracji grupy, skupiając swoją uwagę bądź to na poczuciach osób uczestniczących, bądź to na zjawiskach zachodzących w grupie. Oba obszary rozpoznań, zgodnie z wiedzą na temat związków zjawisk psychicznych i społecznych, stanowią wzajemnie uzupełniające się źródła informacji. Idealną więc sytuacją jest wrażliwość nauczyciela równocześnie na to, co się dzieje z grupą, jak i na to, jakie poczucia u jej uczestników wywołuje to, co się w niej dzieje.

Ufność w możliwość korzystania z różnych form pomocy społecznej w sytuacji doświadczania trudności motywuje do organizowania swoich działań w powiązaniu z innymi. Uwewnętrznione poczucie wartości działania w grupie jest podstawą kształtowania u ludzi szczegółowych kompetencji pozwalających urzeczywistniać w swoich grupach to wewnętrzne przekonanie. O głębokości zachodzących w grupie proce­sów integracyjnych świadczą rozwinięte kompetencje uczestników grupy, takie jak:

• zwracanie uwagi na innych i słuchanie ich,
• rozumienie sygnałów niewerbalnych,
• empatia,
• wzajemny szacunek,
• szczerość i otwartość,
• konfrontowanie się z innymi w trosce o ich dobro,
• gotowość do podejmowania ryzyka

Grupa edukacyjna staje się źródłem zadań i transferu doświadczeń tylko wtedy, gdy jest zdolna tworzyć więzi, czyli wytwarzać poczucie przynależności do grupy, kontrolować zachowania swoich członków (karanie i nagradzanie), zachęcać do podejmowania wysiłku, do pełnego zaangażowania się w działania na rzecz grupy, podejmować i rozwiązywać problemy o znaczeniu zarówno istotnym dla grupy jako całości, jak i dla poszczególnych osób w grupie, udzielać wsparcia uczestnikom i prowadzącemu, wzbudzać, ale i łagodzić uczucia nazbyt silne, dostarczać odniesień do społecznego porównywania i udzielać informacji zwrotnych o efektach funkcjonowania osób i grupy jako całości.

Im bardziej nauczycielowi zależy na tym, aby prowadzona przez niego grupa była zdolna wypełniać względem swoich członków tego typu zadania, tym więcej swojej uwagi i wysiłku musi poświęcić:

• jawności celu grupowego i jego podzielaniu,
• wytwarzaniu się czytelnego podziału ról i zakresów odpowiedzialności,
• jawności reguł i ich przestrzeganiu,
• procedurom realizacji działań grupowych,
• procedurom postępowania w sytuacji konfliktu grupowego.

Nauczyciel, organizując pracę grupy edukacyjnej, może czynnie wpływać na głębokość jej integra­cji. Precyzyjnie dobierając czy konstruując ćwiczenia, może równocześnie oddziaływać na wszystkie aspekty integracji, a także na jej poszczególne aspekty.

Dobór ćwiczeń jednego lub drugiego rodzaju zależy od wyniku konfrontacji edukacyjnych zamiarów nauczyciela z możliwościami tworzenia przez grupę takich społecznych warunków, bez których satysfakcjonująca wszystkich realizacja celu edukacyjnego jest niemożliwa. Drastyczny deficyt grupy w zakresie jednego z aspektów integracji (np. empatii) skłania do koncentracji na nim i ćwiczenia się w nim. Generalnie zbyt płytka integracja wy­maga bądź dużych ćwiczeń (np. bezludna wyspa) spełniających równocześnie wiele funkcji, bądź doboru wielu drobnych ćwiczeń, z których każda z osobna koncentruje się na innym aspekcie integracji.

Integracja jest zjawiskiem wieloaspektowym i podjęcie któregokolwiek z tych ćwiczeń aktywizuje jednocześnie pozostałe. Ideą ćwiczeń integracyjnych jest uruchamianie całości procesu integracji poprzez poruszenie jednego z jej aspektów. Wybór któregoś z aspektów integracji i koncentracja na nim oddziaływań nauczyciela zależy od rozpoznanej przez niego społecznej kondycji grupy (jej deficytów i mocnych stron) oraz obszarów szczególnie podatnych na stymulację w jej funkcjonowaniu. Praca jako proces oznacza wspomaganie integracji grupy poprzez stymulowanie w różnych momentach jej życia różnych aspektów, szczególnie ważnych dla dalszego pomyślnego rozwoju.

Błażej Smykowski
UAM, Poznań