www.eid.edu.pl Czasopismo Listopad/Grudzień 2009

Jak opracowano program mierzenia jakości i rozwoju szkoły STO?

Wynikiem mierzenia jakości pracy szkoły powinno być poznanie jej silnych stron, a także niedociągnięć, które społeczność szkolna ma przezwyciężyć, aby efekty pracy badanej placówki były jeszcze lepsze. Mając takie (dobrze opisane i udokumentowane) informacje, możemy przystąpić do planowania rozwoju szkoły.

Główną zasadą takiego planowania jest, aby mocne strony szkoły stanowiły fundament przewidywanych zadań, zdiagnozowane zaś problemy wytyczyły kierunki oczekiwanych zmian. Oczywiście plan powinien być realny i uwzględniać szeroko pojęte zasoby szkoły. Rzeczywistość powoduje, że najczęściej nie można się zająć wszystkimi problemami, trzeba więc ustalić priorytety planowanych działań.

Wśród tych najważniejszych zadań muszą się znaleźć wymagania, które stawia szkole obowiązujące prawo oświatowe. Odpowiedzialny za przestrzeganie tego prawa w województwie kurator oświaty określa szczególnie istotne na danym terenie aspekty pracy szkoły. Stanowią one w prowadzonym przez kuratora nadzorze planowane obszary mierzenia jakości pracy placówek oświatowych na kilka najbliższych lat. Obecnie większość kuratorów oświaty wskazała już takie obszary szkołom, a w niektórych kuratoriach określono nawet związane z nimi standardy wraz ze wskaźnikami, które opisują (uszczegóławiają) realizację każdego z tych standardów. W ten sposób szkoły zostały poinformowane o tym, jakie obszary funkcjonowania będą badane przez nadzór w najbliższych latach.

Warto wykorzystać tę cenną podpowiedź do opracowania planów rozwoju oraz planowania mierzenia jakości szkoły. Wydaje się, że planowanie rozwoju i mierzenie jakości to dwa elementy działań wspierających rozwój szkoły. Jeżeli przyjmiemy takie założenie, to zupełnie oczywiste staje się spostrzeżenie, że mierzenie jakości może być zarówno punktem wyjściowym do planowania rozwoju, jak również stanowić ważny element sprawdzający efekty realizacji programu rozwoju.

(1)
OBSZARY WSKAZANE
PRZEZ KURATORA

(2)
ANALIZA SYTUACJI
I ZASOBÓW SZKOŁY

(3)
PLANOWANIE
ROZWOJU

KORELACJA
+
MONITORING

(5)
KOŃCOWE MIERZENIE
JAKOŚCI PRACY

(4)
EWALUACJA DZIAŁAŃ
(KOREKTA PROGRAMU ROZWOJU)

Realizacja takiego pełnego cyklu to zadanie na 4-5 lat

Pierwszy rok - to dokonanie wstępnej diagnozy (1), analiza sytuacji (2) oraz opracowanie planu rozwoju i wskazanie priorytetów zmian (3). Kolejne trzy lata są czasem realizowania programu rozwoju szkoły. W połowie tego okresu, a jeszcze lepiej po każdym roku realizacji powinna następować ewaluacja prowadzonych działań (4), która umożliwi wprowadzenie korekt i dynamiczne urealnienie realizowanego programu zgodnie z potrzebami oraz zasobami szkoły. Po trzech latach realizacji warto dokonać oceny pracy szkoły (5) ze szczególnym uwzględnieniem obszarów związanych ze zrealizowanym programem rozwoju. Oczywiście rezultaty mierzenia jakości stanowią dobry punkt wyjściowy do opracowania kolejnego programu rozwoju szkoły (5 ® 1).

W centrum schematu umieściliśmy korelację działań i monitoring, które niczym przyrządy nawigacyjne pozwolą utrzymać spójność naszych przedsięwzięć. Korelacja jest tutaj ważnym elementem, gdyż naszym zdaniem warto zwrócić uwagę na następujące związki zachodzące między planowaniem a mierzeniem jakości:

cel strategiczny w planowaniu może się stać obszarem mierzenia jakości,
cel operacyjny po zrealizowaniu może się stać standardem jakości,
wskaźniki zaś opisujące standardy mogą stanowić odpowiedź na pytanie, czy zaplanowane zadania zostały zrealizowane.

Bardzo ważny jest proces badania i korygowania podjętych działań. To badanie rozpoczyna się od momentu sprawdzenia samego planu, jego zaś zakończeniem jest finalne mierzenie jakości (ewaluacja końcowa). Działania te prowadzimy przez cały czas, gdyż pozwalają one diagnozować i korygować takie kwestie, jak:

gdzie i w jaki sposób program rozwoju działa dobrze?
gdzie pojawiają się trudności?
jak poprawić elementy, które zawodzą?
czy tempo i korelacja działań są prawidłowe?
czy idziemy w dobrym kierunku?
czy i jakie zmiany musimy wprowadzić w naszych działaniach?
jak ocenić sukcesy osiągnięte podczas wdrażania programu?

Odpowiedzi na te pytania może przynieść ewaluacja, która wspiera procesy zachodzące w szkole podczas realizacji programu jej rozwoju. W ten sposób można jednocześnie zaplanować zarówno program rozwoju szkoły, jak i proces mierzenia jakości jej pracy. W wyniku korelacji obu procesów podjęte działania powinny zapewnić płynne i zgodne z przyjętym harmonogramem zrealizowanie pełnego cyklu działań przedstawionego na rysunku 1. Próbę wykorzystania takiej właśnie procedury postanowiliśmy podjąć podczas opracowywania 5-letniego programu rozwoju i mierzenia jakości pracy SSP Nr 1 STO w Warszawie.

Zdefiniowano cztery główne obszary mierzenia jakości i związane z nimi cele operacyjne korelujące z obszarami mierzenia jakości wskazanymi przez mazowieckiego kuratora oświaty oraz Zarząd SKT Nr 21 STO (organ prowadzący szkołę):

Program zajęć dydaktycznych i ocenianie - podstawa wszechstronnego rozwoju ucznia.
Formy oraz metody wychowania i opieki wspierające społeczny rozwój ucznia.
Organizacja i zarządzanie szkołą.
Kadra pedagogiczna i jej doskonalenie oraz współpraca nauczycieli - gwarantem sukcesu szkoły.

Poniżej podajemy przykłady niektórych fragmentów opracowanego planu celem zilustrowania, jak w praktyce wykorzystano opisaną procedurę.

Program zajęć dydaktycznych podstawą wszechstronnego rozwoju ucznia

Planowanie	Mierzenie jakości
Cel strategiczny	Obszar
Stworzenie w szkole optymalnych warunków do wszechstronnego i harmonijnego rozwoju ucznia	Wszechstronny rozwój ucznia

Cel operacyjny 2

Zapewnienie uczniowi rozwoju ukierunkowanego na jego sukces, poznanie własnych mocnych i słabych stron

Standard 2

Szkoła organizuje proces rozwoju ucznia, kształtowanie jego zainteresowań stron oraz umiejętności uczenia się

Zadania	Wskaźniki
1. Powołanie komisji rekrutacyjnej dla kandydatów do klas pierwszych	1. Szkoła rozpoznaje możliwości uczniów rozpoczynających naukę oraz ich zainteresowania i uzdolnienia
2. Ustalenie zasad indywidualizacji kształcenia zapewniających każdemu uczniowi edukację na właściwym poziomie	2. Na zajęciach stosuje się indywidualizację kształcenia. Metody i formy pracy nauczycieli uwzględniają różnice w uzdolnieniach i zainteresowaniach poszczególnych uczniów
3. Rozbudzanie ambicji w celu osiągania przez uczniów coraz lepszych rezultatów kształcenia	3. Wypracowano system wspomagania uczniów w osiąganiu przez nich coraz wyższych wyników kształcenia
4. Opracowanie szkolnego planu nauczania z uwzględnieniem ścieżek międzyprzedmiotowych	4. Szkolny plan nauczania zawiera optymalny podział godzin w każdym cyklu kształcenia
5. Inspirowanie uczniów do samodzielnego korzystania z różnych źródeł informacji	5. Uczniowie są przygotowani i zachęcani do korzystania z różnych źródeł informacji oraz samodzielnego rozwiązywania różnych problemów
6. Organizacja konkursów szkolnych z zakresu różnych przedmiotów nauczania	6. Uczniowie są aktywni i osiągają sukcesy na miarę swoich możliwości zgodnie z indywidualnymi predyspozycjami (stosowanie metod aktywizujących, różnorodne konkursy szkolne)
7. Zorganizowanie różnorodnych zajęć pozalekcyjnych	7. Uczniowie mają zapewnione warunki do rozwoju swoich zainteresowań poprzez zajęcia pozalekcyjne, konkursy i inne projekty edukacyjne
Kryteria sukcesu w odniesieniu do wskazanych zadań są obecnie opracowywane przez zespół ds. ewaluacji pracy szkoły	Kryteria sukcesu w odniesieniu do wskaźników są obecnie opracowywane przez zespół ds. ewaluacji pracy szkoły

Działania	Termin realizacji	Wykonawcy i osoba odpowiedzialna	Kryteria sukcesu, inne dowody realizacji
Przeprowadzenie rekrutacji do I klasy	IV-VI 2001 i kolejne lata	Wychowawcy klas pierwszych i dyrekcja szkoły	Utworzenie dwóch klas pierwszych liczących po 18 uczniów
Spotkanie z rodzicami uczniów klas pierwszych	VI i IX 2001 i kolejne lata	Wychowawcy klas	Sondaż wśród rodziców na temat oczekiwań wobec szkoły
Hospitacje lekcji ze szczególnym zwróceniem uwagi na stosowanie przez nauczycieli metod aktywizujących	W ciągu roku szkolnego	Dyrekcja, opiekunowie stażystów	Scenariusze lekcji, karty hospitacji
Zorganizowanie turnieju matematycznego dla uczni-ów klas IV-VI, eliminacje do konkursu "Pitagoras".	X 2001 i kolejne lata	Nauczyciele matematyki, przewodnicząca szkolnego zespołu przedmiotowego	Sprawozdanie z konkursu
Zorganizowanie szkolnego konkursu ortograficznego	I 2001 i kolejne lata	Nauczyciele języka polskiego	Udział laureatóww ortograficznym konkursie międzyszkolnym "Corrida"
Przeprowadzenie szkolnego konkursu recytatorskiego	III 2001	Nauczyciele języka polskiego	Udział laureatów w konkursie rejonowym "Syrenka" i "Żyrafa".
Zorganizowanie szkolnego konkursu piosenki	II 2001	Nauczyciel muzyki	Finał konkursu w trakcie obchodów 11. rocznicy powstania szkoły
Konkurs plastyczny.	I 2001	Nauczyciele nauczania zintegrowanego.	Wystawa prac uczniów
Udział uczniów w międzyszkolnych zawodach sportowych	W ciągu roku szkolnego	Nauczyciele k-f	Dyplomy, puchary
Ewaluacja działań	I-III 2002	Zespół ds. mierzenia jakości i ewaluacji Nadzór - dyrektor szkoły	Przygotowanie i przeprowadzenie badań Raport + analiza wniosków
Monitoring	W ciągu roku szkolnego	Zespół ds. mierzenia jakości Nadzór - wicedyrektor szkoły	Zebrane informacje i ich bieżąca analiza
Mierzenie jakości pracy szkoły	I-IV 2004	Zespół ds. mierzenia jakości Nadzór - dyrektor szkoły	Przygotowanie i przeprowadzenie badań Raport + analiza wniosków

Cel operacyjny 3

Opracowanie systemu oceniania, który wspiera rozwój uczniów

Standard 3

WSO wspiera i stymuluje rozwój uczniów i proces ich uczenia się

Zadania	Wskaźniki
1. Uzyskanie akceptacji WSO przez uczniów i ich rodziców	1. WSO jest znany i akceptowany przez uczniów i ich rodziców
2. Wprowadzenie systematycznego monitorowania funkcjonowania WSO oraz opracowanie procedury dokony-wania zmian WSO z uwzględnieniem udziału uczniów i ich rodziców	2. Szkoła posiada system monitoro-wania funkcjonowania WSO oraz procedurę zmian WSO uwzględnia-jącą opinię uczniów i ich rodziców
3. Utworzenie zespołu prowadzącego badania i przygotowującego propozy-cje zmian szkolnego systemu oceniania	3. Monitorowanie funkcjonowania oraz opracowywania zmian WSO jest jednym z tematów WDN-u
4. Motywowanie uczniów do nauki i aktywności	4. WSO motywuje uczniów do lepszej nauki oraz aktywności w czasie zajęć szkolnych i do udziału w konkursach
5. Wprowadzenie PSO zgodnych z WSO. Akceptacja i stosowanie WSO przez wszystkich nauczycieli w szkole	5. WSO jest stosowany przez wszystkich nauczycieli. PSO są zgodne z zasadami WSO
6. Uwzględnienie w systemie oceniania indywidualizacji procesu nauczania oraz aktywności uczniów	6. Kryteria oceniania uczniów są klaro-wne i jasne. W ocenianiu uwzględnia się indywidualizację nauczania oraz aktywność uczniów

Planowane działania i harmonogram ich realizacji

Działania	Termin realizacji	Wykonawcy i osoba odpowiedzialna	Kryteria sukcesu, inne dowody realizacji
Zapoznanie uczniów i rodziców z WSO	IX 2001 i kolejne lata	Wychowawcy klas, przewodni-czący zespołu ds. zmian w WSO	Wnioski i uwagi uczniów i rodziców
Posiedzenie Rady Pedagogicznej nt. "Jak oceniać za pracę w grupie?"	II 2002	Zespół ds. zmian w WSO	Wspólne ustalenia, zapis w WSO
Zawarcie "Kontraktu klasowego" - ustalającego normy zachowania	IX 2001	Wychowawcy klas oraz uczniowie	Zmiany w trybie wystawiania ocen z zachowania
Ustalenie i opraco-wanie wymagań edukacyjnych na poszczególne oceny	IX 2001	Nauczyciele zespołów przedmiotowych, z-ca dyrektora	Poszerzenie WSO o szczegółowe kryteria oceniania - wymaga-nia na poszczególne oceny z różnych przedmiotów

Ewaluacja działań jak w standardzie 2.

Zygmunt Puchalski^*

ZSO nr 1 STO, Warszawa

*	mgr Zygmunt Puchalski jest od dziesięciu lat dyrektorem Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie, edukatorem programu "Nowa Szkoła" (grupa 100/1) oraz edukatorem programu TERM "Mierzenie jakości pracy szkoły" (red.)

Listopad/Grudzień 2009