Co cenią nauczyciele?

W dobie przemiany roli zawodowej nauczyciela może być interesujące poznanie ewolucji nauczycielskiego systemu wartości życiowych.

Przez wartość rozumie się to wszystko, co uchodzi za ważne i cenne dla człowieka i społeczeństwa, a zarazem jest godne pożądania, łączy się z odczuciami i stanowi zazwyczaj cel ludzkich dążeń. Rozumiana w ten sposób wartość może być kryterium ocen i wyznaczać to, co dobre lub złe. Wartością są te zdarzenia, które uznajemy za ważne, cenne, ale także i to, co może stanowić normę i wzór zachowań, czyli regułę określającą, jak człowiek powinien lub nie powinien postępować.

Jak przedstawia się system wartości życiowych nauczycieli szkół podstawowych z uwzględnieniem płci, wieku i stażu pracy?

Przeprowadziłyśmy ankietę na ten temat wśród sześćdziesięciu nauczycieli szkół podstawowych w dwóch dużych miastach. Wszyscy respondenci mieli wykształcenie wyższe: 15% to nauczyciele ze stażem pracy do 5 lat, 30,1% do 15 lat, 41,9% do 25 lat, a 12% ponad 25 lat. Dodatkowym źródłem informacji były nasze własne obserwacje i wnioski z rozmów z nauczycielami. Podstawę poznania systemu wartości badanych nauczycieli stanowiła odpowiedź na pytanie: “Najważniejszymi celami w  Pana(i) życiu są..." Respondenci, wybierając spośród jedenastu celów, mieli możliwość ich uszeregowania w skali od jednego do pięciu, które oceniano następująco:

• pierwsze miejsce - 5 pkt.,
• drugie miejsce - 4 pkt.,
• trzecie miejsce - 3 pkt.,
• czwarte miejsce - 2 pkt.,
• piąte miejsce - 1 pkt.

Hierarchiczny układ wartości badanych nauczycieli

Wyniki badań ukazują, że najbardziej cenione są trzy wartości: udane  życie  rodzinne (25,8%), zdrowie (24,6%) i praca zgodna  z zainteresowaniami (16,7%). Daleko niższą  rangę uzyskało posiadanie grona prawdziwych przyjaciół (9,9%). Respondenci prawie w jednakowym stopniu  doceniają zdobycie wysokich kwalifikacji zawodowych (4,9%) oraz wartości, które można określić jako hedonistyczne, tj. spokojne życie (4,7%), posiadanie dóbr materialnych (4,1%) oraz wielką odwzajemnioną miłość (3,6%).

Najniższą pozycję zajmują wartości społeczne: posiadanie  autorytetu w środowisku - 2,0%; możliwość wpływania na losy środowiska - 2,0%; awans i zajmowanie kierowniczego stanowiska - 1,6%. Hierarchia wartości zmienia się pod wpływem następujących zmiennych: płeć, wiek, staż pracy.

Kobiety przedkładają ponad wszelkie wartości udane i spokojne życie rodzinne oraz zdrowie. Mężczyźni bardziej niż kobiety od wartości szczęścia rodzinnego cenią wartości profesjonalne związane z pracą zawodową. Dążą do zdobycia wysokich kwalifikacji zawodowych, co ma wpływ na otrzymanie zgodnej z zainteresowaniami pracy, awans w zawodzie, wysoką pozycję w środowisku oraz godziwe zarobki. Nie bez znaczenia w ich życiu jest posiadanie grona prawdziwych przyjaciół oraz przeżycie wielkiej odwzajemnionej miłości.

Wyniki badań wskazują, że także wiek w istotnym stopniu oddziałuje na wybór wartości. Młodzi respondenci (do 25. roku życia) największe znaczenie przywiązują do wartości intelektualnych, zdobycia zgodnej z zainteresowaniami pracy oraz do szczęścia osobistego (miłość, życie towarzyskie). Wartości, które nadają sens życiu nauczycieli w średnim wieku (26-40 lat), to: szczęście rodzinne, wiedza i wykształcenie, wysoka pozycja społeczna. Respondenci powyżej 40. roku życia ujawniają skłonność do preferowania zdrowia, życia towarzyskiego i zabezpieczenia materialnego. W podobny sposób na nauczycielski system wartości wpływa staż pracy zawodowej.

Reasumując wyniki badań dotyczące uznawanych przez nauczycieli wartości, należy stwierdzić, iż są one zbieżne z danymi badań innych  autorów nad systemami wartości różnych grup społecznych. A. Sułek dowodzi, że w społeczeństwie polskim wysoką rangę uzyskują wartości osobiste, rozumiane jako dobro własne i dobro najbliższych, niską zaś - wartości społeczne. Od pozostałych grup społecznych różni nauczycieli jedynie znaczna pozycja wartości  intelektualnych związanych z etosem ich pracy zawodowej, tj. chęć poszerzenia swojej wiedzy i zdobywania wysokich kwalifikacji zawodowych. Przemiany treści roli zawodowej nauczyciela nie spowodowały przewartościowania innych wymienionych wyżej sfer życia.

Krystyna J. Krawczuk
Joanna Kieczeń
Ełk