Wychowawcza rola widowisk muzycznych

Uwrażliwienie dzieci na muzykę to główny cel wszystkich widowisk scenicznych specjalnie dla nich pisanych; ich słuchanie wyrabia pamięć muzyczną i inne zdolności muzyczne.

Utwory dla dzieci mają wspólny sposób przemawiania do słuchacza: muzyką, tekstem, ruchem i gestem. Nauczyć słuchania i rozumienia muzyki można dwojako: przez jej bierne poznanie lub aktywny udział.

Bierny kontakt ze sztuką muzyczną polega na poznaniu instrumentów i ich roli, jaką spełniają w utworze. Zapoznanie dzieci z instrumentarium było na przykład głównym celem Sergiusza Prokofiewa, kiedy pisał utwór "Piotruś i wilk". Brzmienie poszczególnych instrumentów lub grup kompozytor kojarzył z konkretnym motywem przypisanym tylko jednej postaci występującej w bajce. Aby uzyskać pewność, że dzieci będą właściwie identyfikować barwę każdego instrumentu z postacią, przed rozpoczęciem akcji narrator powinien zaprezentować poszczególne instrumenty (motywy), informując, kogo będą przedstawiać. Jest to zgodne z życzeniem samego autora, który na partyturze umieścił notkę: "Przed przedstawieniem jest wskazanie pokazanie instrumentów dzieciom i zagranie na nich motywów".

Dzięki jednoczesnemu słuchaniu i oglądaniu widowiska młody odbiorca mimowolnie zapoznaje się z formą artystyczną, jaką jest opera. Poznanie jej bogatej historii, tradycji i następujących wraz z upływem lat przeobrażeń jest niemożliwe w ciągu jednego spektaklu. Dla dziecka istotny jest jednak kontakt z operą jako dziełem scenicznym, w którym muzyka współdziała z akcją dramatyczną. Widowiska muzyczne dla dzieci obfitują w rozmaite formy spotykane w dorosłych operach, takie jak: arie, pieśni, ansamble, partie instrumentalne. Młody słuchacz poznaje warianty tych form, odkrywa nowy świat doznań estetycznych. Już sama wyprawa do gmachu opery budzi silne emocje.

Rolę opery dziecięcej jako przewodnika wprowadzającego do późniejszych poważniejszych dzieł doceniono już w XIX wieku. Były to takie dzieła jak: "Jaś i Małgosia" Humperdincka, balety Czajkowskiego, czy polskie utwory Drobnera, Walentynowicza i Blocha. W dużym stopniu wychodzą one naprzeciw estetycznym potrzebom dziecka, ucząc je jednocześnie, czym jest opera czy balet, jak są one zbudowane, jakimi zasadami się rządzą i czego można od nich oczekiwać.

Dzieła sceniczne dostarczają dzieciom niepowtarzalnej okazji do kontaktu ze sztuką, zdobywają one w ten sposób podstawowe dane do pogłębionego w przyszłości rozumienia całej twórczości muzycznej. Przez spotkania z nimi młody człowiek oswaja się i zaprzyjaźnia z różnymi formami aktywności artystycznej, przyzwyczaja się do nich i wyrabia w sobie nawyk poszukiwania sztuki.

Pierwsze utwory sceniczne dla dzieci, jak np. "Boite" Debussy’ego, opierały się na desygnacyjnym znaczeniu muzyki, polegającej na kojarzeniu elementu muzycznego z określonym zjawiskiem o szczególnym znaczeniu lub funkcji. Należy pamiętać, iż słuchanie utworu przez dziecko różni się od percepcji dorosłego człowieka. Dzieci mają asocjacyjną, a nie intrasubiek­tywną czy obiektywną postawę wobec utworu: podczas słuchania powstają u nich skojarzenia pozamuzyczne, a w odbiorze dominują wyobrażenia wzrokowe. W przypadku spektakli sytuacja ta jest ułatwiona: dzieci najczęściej identyfikują się z losami bohaterów widowiska.

Trzeba też pamiętać, że silne wrażenia, jakie wywołują dzieła sztuki, mogą spowodować wykształcenie się innych, czasem odwrotnych od oczekiwań nastawień - aż do awersji włącznie. Te rzadkie przypadki nie powinny przesłonić podstawowej prawdy, że nic nie jest w stanie zastąpić wartości estetycznych dostarczanych przez prawdziwe dzieło sztuki. Powinno ono być uznane jako niezbędne w edukacji małego dziecka.

Aktywny kontakt ze sztuką muzyczną objawia się w postaci uczestnictwa w wykonawstwie. Istotny jest sposób, w jaki dziecko jest wciągane do wspólnej zabawy i pracy na scenie. Aktywny udział dzieci nie ogranicza się do odtwarzania ról śpiewanych, dzieci są również mile widziane w towarzyszących przedstawieniom zespołach instrumentalnych. Często kompozytorzy pisali muzykę z myślą o jej wykonaniu przez dzieci. Również sceny ruchowe czy taneczne są dostosowane do możliwości dzieci. Partie wokalne dla dzieci są pomyślane tak, by w sposób jak najbardziej naturalny były przez nie opanowane; przypominają piosenki uczone w szkołach lub chętnie wykonywane przez dzieci mentlowanie czy wyliczanki.

Umiejętność gry jest wcześnie opanowywana i wiele dzieci może współuczestniczyć w wykonaniu utworów, grając na instrumentach. Instrumentarium orffowskie bazuje na instrumentach perkusyjnych i jest zalecane do gry i zabawy nawet w grupach przedszkolnych. W polskim systemie nauki muzyki są popularne lekcje gry na flecie prostym. Gra na instrumentach ma za zadanie nauczenie współpracy z innymi instrumentalistami oraz korelacji akcji scenicznej z muzyką.

W operach, w których występują dzieci, jest niezwykle istotny taniec lub ruch sceniczny jako uatrakcyjnienie widowiska. Wspólny dla nich jest sposób przemawiania nie tylko muzyką, ale tekstem, ruchem i gestem. Te elementy nie rozpraszają uwagi najmłodszych, a wręcz przeciwnie - kierują ją nieustannie na widowisko, przyciągając swą barwnością i zmiennością.

Anna Piotrowska
Kraków