www.eid.edu.pl Czasopismo Listopad/Grudzień 2009

Doniosły problem etyki

Swoistość etyki zawodowej wyraża się głównie w jej funkcjach. Jedną z nich jest regulowanie stosunku człowieka do obowiązków zawodowych, druga dotyczy regulowania wzajemnych stosunków ludzi w środowisku pracowniczym.

Pierwsza funkcja obejmuje kształtowanie poczucia godności zawodowej, sumienności i rzetelności zawodowej, poczucia osobistej odpowiedzialności za wykonywaną pracę. Chodzi tutaj o bezpośredni lub pośredni stosunek człowieka do innych ludzi, ich dobra i losu. Ma to szczególnie znaczenie dla grupy społecznej, której przedmiotem działania są bezpośrednio jednostki ludzkie.

Drugą funkcję realizują moralne reguły koleżeństwa, solidarności, uczciwości i sprawiedliwości, obiektywizmu, a zatem reguły określające współżycie ludzi w środowisku zawodowym i to zarówno w układzie kierownicy – wykonawcy, jak i wśród współpracowników. Reguły te, przestrzegane praktycznie, mają znaczenie tak dla danej grupy pracowniczej, dla jej sprawnego funkcjonowania, jak i dla poszczególnych, tworzących tę grupę jednostek ludzkich, dla ich losu, poczucia szczęścia, godności własnej, dla harmonijnego rozwoju osobowości.

Na szczególną uwagę zasługują tutaj sprawy moralne związane ze zjawiskiem konkurencji zawodowej. Mogę tu powiedzieć, iż w praktyce istnieje jeszcze wiele form tradycyjnej konkurencji zawodowej, z którymi wiązały się różne przejawy nieuczciwości, intrygi, stosowanie chwytów poniżej pasa itp. W różnych środowiskach zawodowych występują nadal przejawy wzajemnych niechęci towarzyszących sukcesom lub aspiracjom zawodowym, małostkowości i zawiści czy wręcz złośliwości. Nie analizując przejawów i źródeł, można jedynie stwierdzić, że ich natężenie jest wprost proporcjonalne do rangi społecznej zawodu, rozległości jego zadań i poziomu uznania społecznego możliwego do uzyskania przez poszczególnych ludzi w związku z pracą zawodową.

Zadaniem etyki zawodowej jest przede wszystkim ograniczanie i eliminowanie tych zakłóceń współżycia społecznego w środowiskach zawodowych, a szczególnie – wpływanie na kształtowanie właściwych form tego współżycia. Znaczenie moralności zawodowej nie zamyka się jedynie w obrębie danego zawodu, danego środowiska pracy. Jej reguły wykraczają pod względem treści poza sferę bezpośredniej działalności zawodowej, chociaż zawsze zachowują związek z jej charakterem. Dotyczą one bowiem także udziału i zachowania się członków grupy zawodowej w życiu społecznym, ich całej postawy życiowej, określają pozazawodowe obowiązki moralne człowieka, jego stosunek do społeczeństwa itp.

Charakter pracy zawodowej nauczyciela sprawia, że problem etyki jest w tym zawodzie szczególnie doniosły. Rangę etyki zawodu nauczycielskiego określają swoistość pracy, współżycie we własnym obrębie, poczucie roli społecznej, zadań i wartości. Jej poziom ma istotne znaczenie dla ucznia, dla rodziców ucznia czy wreszcie dla całego procesu edukacji i wychowania. W działalności wychowawczej szkoły uwzględnia się założenia i wartości moralne. Decydującą rolę w procesie wychowania w szkole odgrywa nauczyciel. Jego postawę wychowawczą wyznaczają następujące czynniki:

poczucie odpowiedzialności nie tylko za wyposażenie uczniów w niezbędną wiedzę w swojej dziedzinie, ale i za ich wychowanie,
wpajanie uczniom przekonań i zasad moralnych
kształtowanie ich wyobrażeń, wartości, postaw, umiejętności propagowania owych wartości i zasad moralnych,
własny przykład, postępowanie,
autorytet moralny, niemający nic wspólnego z tanim poklaskiem, z odwoływaniem się do autoreklamy i demagogii.

Istotnym elementem etyki zawodowej nauczyciela jest problem jego moralnej odpowiedzialności. Człowiek ponosi odpowiedzialność za swe decyzje, postępowanie, sposób wykonywania obowiązków zawodowych. Można tu mówić o tym, za co kto odpowiada, do czego jest zobowiązany. Natomiast stopień poczucia odpowiedzialności to poziom wrażliwości moralnej człowieka, zdolność samooceny i samokontroli, stawianie sobie wymagań.

Ten, kto ma poczucie odpowiedzialności jako człowiek, ojciec, partner itp., jest także odpowiedzialnym pracownikiem, wykonawcą, przełożonym. Im bardziej odpowiedzialne są funkcje pracownicze, tym bardziej jest konieczne duże poczucie odpowiedzialności. Człowiek odpowiedzialny to człowiek przewidujący indywidualne i społeczne skutki swego postępowania, unikający pochopnych decyzji, ważący rozumnie sprawy, które rozstrzyga, liczący się z dobrem innych ludzi, grupy zawodowej i środowiska pracy. Zasada ta ma szczególne znaczenie w zawodzie nauczycielskim, wiąże się bowiem z kształtowaniem człowieka, jego osobowości, wiedzy i moralnych wartości.

W zawodzie nauczycielskim zasada ta obowiązuje we wszystkich znaczeniach: zawiera postulat odpowiedzialnego postępowania za sytuację w danej szkole i w całym systemie szkolnym (poczucie współodpowiedzialności), za przygotowanie do życia młodego pokolenia i ukształtowanie osobowości konkretnych ludzi. W pracy nauczyciela najczęściej zwraca się uwagę na trzy aspekty jego moralnej odpowiedzialności za ucznia:

poziom wiedzy w danej dziedzinie, kwalifikacje, przygotowanie do dalszych studiów lub pracy zawodowej,
wychowanie moralne, ukształtowanie oblicza moralnego ucznia,
jego losy życiowe, szczególnie wybór kierunku studiów, pracy zawodowej.

Indywidualną odpowiedzialność moralną za ucznia nauczyciel dzieli z innymi wychowawcami, z całą instytucją szkolną, a także rodziną. Jest tutaj konieczne współdziałanie nauczyciela z innymi instytucjami i środowiskami wychowawczymi, zainteresowanie postawą i życiem ucznia poza szkołą.

Inny charakter ma moralny problem autorytetu nauczyciela, który jest niezbędny w jego pracy, gdyż warunkuje jej skuteczność, zwłaszcza pracy wychowawczej. Przede wszystkim akcentuje się znaczenie kwalifikacji zawodowych nauczyciela dla jego autorytetu oraz jego postawy moralnej i wychowawczej. Łączy się z tym problem jedności słów i czynów, czyli potwierdzenia własnym postępowaniem wpajanych uczniom zasad i ideałów moralnych. Osobisty przykład nauczyciela jest dowodem ich wiarygodności, realności, praktycznego znaczenia, a tym samym warunkiem jego autorytetu i skutecznej pracy wychowawczej. Moralne powinności związane z pracą zawodową nauczyciela to zwłaszcza:

sprawiedliwość i obiektywizm w ocenie pracy i postaw uczniów,
poszanowanie godności ucznia i rozbudzanie jego osobistego poczucia godności własnej,
solidarność i wzajemna pomoc we współżyciu w środowisku nauczycielskim,
inicjatywa i poszukiwanie nowych, skutecznych metod wychowania i nauczania,
rozwijanie samodzielności, twórczych postaw ucznia,
umiejętność współdziałania w realizacji celów wychowawczych i dydaktycznych szkoły,
zaangażowanie nauczyciela w swą pracę zawodową oraz jego udział w życiu społecznym,
lojalność osobista wobec instytucji szkolnej i jej zadań społecznych,
oddawanie prymatu potrzebom społecznym nad interesami osobistymi.

Te i podobne postulaty etyki zawodowej nauczyciela to jednocześnie wielkie i złożone problemy moralne. W pracy zawodowej nauczyciela można wyróżnić pewne grupy typowych, najczęstszych konfliktów moralnych, np.:

konflikt między dążeniem do sukcesu osobistego, realizacji własnych celów a racjami i celami społecznymi: szkoły, środowiska, narodu;
konflikt między troską o efekty własnej pracy (podnoszenie kwalifikacji) a społecznymi obowiązkami nauczyciela, jego zaangażowaniem pozazawodowym;
konflikt między dyscypliną i lojalnością wobec władz szkolnych a wrażliwością i krytycyzmem, koniecznością wyrażania własnych opinii w kwestiach nauczania i wychowania;
konflikt między zasadą realizacji ustalonego programu a własnymi przekonaniami i postawą; konflikt między zasadą sprawiedliwości (równe oceny za równe wyniki) a zasadą pobudzania do większego wysiłku i premiowania go (oceny uwzględniające wkład pracy ucznia, jego sytuację domową, możliwości);
konflikt między zasadą osobistego kontaktu z wychowankiem a zasadą utrzymania niezbędnego dystansu;
konflikt między zasadą nowatorstwa i eksperymentowania a zasadą stosowania sprawdzonych już i wypróbowanych metod;
konflikt między zasadą rozwijania indywidualnych właściwości osobowych wychowanka a zasadą przygotowywania go do życia i pracy w zespole;
konflikt między dobrem wychowanka, jego rozwojem a zasadą uwzględniania dobra i potrzeb społecznych.

Sytuacje konfliktowe są w pracy nauczyciela nieuniknione. Myślę, iż niektóre z nich są pozorne lub sztucznie wywoływane przez czyjś formalizm, bezduszność, krótkowzroczność, innych można też uniknąć przez zmianę swego nastawienia do zawodowych powinności, ale są nastawienia, które praktycznie uniemożliwiają wykonywanie zawodu. Są to jednak sytuacje realne, wynikające ze złożoności obowiązków i przedmiotu działalności nauczyciela, wymagające dużej wrażliwości, świadomych rozstrzygnięć, poczucia odpowiedzialności.

Tych sytuacji nie można wyeliminować, należy tworzyć warunki sprzyjające ich ograniczaniu. Nie można też wskazać szczegółowych i bezwzględnych rozwiązań konfliktów, a jedynie uwrażliwiać nauczycieli na sytuacje konfliktowe, przygotowywać na ich spotkanie, kształcić samodzielność podejmowania decyzji w tych sytuacjach, mając na uwadze naczelne cele pracy nauczycielskiej i społeczne następstwa określonych wyborów.

Ranga etyki zawodowej nauczyciela, w tym problemy i konflikty moralne, wiążą się ze złożonością warunków cywilizacyjnych, zadań stających przed szkołą, a polegających na przygotowaniu młodych pokoleń do pracy i życia w tych warunkach. Ranga etyki zawodowej łączy się ze wszechstronnym rozwojem osobowości ludzkiej, z zadaniami szkoły w dziedzinie kształtowania nowego człowieka i świadomości społecznej.

Krystyna Kuchta
Publiczna Szkoła Podstawowa w Bobowie

Listopad/Grudzień 2009