Doradcy a młodzi nauczyciele

 

W Polsce zespołowe formy doskonalenia zawodowego są dość różnorodne. Korzystają z nich jednak najczęściej nauczyciele ubiegający się o kolejne szczeble awansu zawodowego. Na Litwie natomiast przedsięwzięcia, organizowane dla tych, którzy już doszli do prawdziwego mistrzostwa, były wykorzystywane także do kształtowania profesjonalnego kunsztu początkujących nauczycieli. W krajach anglojęzycznych nazywa się to benchmarkingiem, tzn. uczeniem się od najlepszych. Odstąpienie od instrumentalnej pedagogiki socjalistycznej nie może przecież oznaczać zerwania więzi międzypokoleniowej!

Co mogą zrobić doradcy i inni nauczyciele, żeby to doświadczenie przekazać młodym? Jednym z warunków jego realizacji jest szczery i równorzędny dialog dwupodmiotowy, zarówno indywidualny, jak i prowadzony w toku doskonalenia zespołowego. Badania wykazują, że w szkole spontanicznie rodzi się dyskusja – zbiorowa wymiana poglądów – podejmowana w sytuacji konfliktowej lub wtedy, kiedy jakiś problem wydaje się nierozwiązywalny. Ekspresywność wypowiedzi o zabarwieniu negatywnym sprawia, że dyskusja nauczycielska różni się od wzorców podawanych w poradnikach dotyczących dialogu, negocjacji i dochodzenia do konsensu. Poza tym nauczycielki w nieformalnych grupach zwierzają się przyjaciółkom ze swoich kłopotów i osiągnięć. Ta rozmowa jest zaworem bezpieczeństwa pozwalającym odreagować stresy i pocieszyć się nawzajem.

Formalną rozmowę doradcy z nauczycielem zazwyczaj poprzedza diagnoza stanu zastanego. Jest to etap przygotowawczy, który może być utożsamiany z badaniem jakości pracy nauczyciela i poznaniem jego osobowości, wyłanianiem i analizą problemów, gromadzeniem informacji empirycznej, formułowaniem celów rozmowy i rozważaniem możliwości zaproponowania alternatywnych rozwiązań problemów. Schematy konkretnych rozmów są jednak niepowtarzalne, chociaż zawsze są one ukierunkowane na rozstrzygnięcie konkretnych problemów i dokonanie pozytywnych zmian lub uogólnienie już istniejącego innowacyjnego doświadczenia. Zwrócę jedynie uwagę na to, co jest wspólne dla tych wszystkich rozmów.

Rozmowa doradcy będzie skuteczna, to znaczy inspirująca nauczyciela do wprowadzenia pozytywnych zmian i podjęcia działań innowacyjnych wtedy, kiedy osoba bardziej doświadczona potrafi nie tylko obiektywnie ocenić stan zastany w szkole, ale i uwzględnić jego kontekst społeczno-kulturowy, pozamerytoryczne uwarunkowania i stan psychiczny samego nauczyciela. Starając się poznać to co jest obiektywnie słuszne i opierać się na tym, musi zrozumieć to, co jest subiektywnie odmienne, docenić pomysłowość i oryginalność, albowiem permanentne wyszukiwanie mocnych stron w działalności pedagogicznej nauczyciela i pozytywne wzmocnienia są podstawą sukcesu w pracy doradcy.

Rozmawiając z nauczycielem, trzeba pamiętać, że język polskiej pedagogiki jest intensywnie wzbogacany o terminy istniejące już w pedagogice anglojęzycznej, które są tłumaczone na język polski. Odkąd problemy praktyki szkolnej są widziane przez pryzmat krytyczno-kreatywnej filozofii edukacji, do pedagogiki przenosi się dawno już istniejącą terminologię filozoficzną i psychologiczną, dotychczas w pedagogice niestosowaną. Znani pedagodzy mają do tego dość krytyczny stosunek. Np. K. Denek sugeruje, że nowomowa przeszkadza w przekazywaniu treści, zniekształca ją. Wyraża też pozorowane działanie, przez co zakłóca międzyludzką komunikację, stanowi zagrożenie dla demokratyzowania się edukacji szkolnej.

Każdy doradca zdaje sobie sprawę z tego, że język pedagogiki akademickiej bardzo się różni od języka potocznego, którym posługują się nauczyciele. Przedstawiciele pedagogiki ogólnej i pedeutologii uważają, że wzbogacanie się kwalifikacji teoretycznych nauczyciela dokonuje się przez transformację teorii naukowej na teorię subiektywną, a dopiero wówczas ta teoria ma wpływ na działanie. Przychylam się do stanowiska tych, którzy twierdzą, że język pedagogiki jest językiem odpersonalizowanym.

Obserwacje życia codziennego doradców i nauczycieli świadczą, że nauczyciele nigdy nie indagują doradcy bez przyczyny, zgłaszając się na rozmowę z własnej inicjatywy dopiero wtedy, kiedy ich potrzeby w sferze warunków materialnych czy stosunków zawodowych oraz w sferze jakości pracy nie są zaspokojone. Przychodzą przede wszystkim ci, którzy wykazują trwałe niezadowolenie z całokształtu pracy zawodowej oraz ci, którzy identyfikują się z zawodem nauczyciela i właśnie dlatego chcą zmienić niezadowalający stan rzeczy w pożądany, ale rozwiązanie piętrzących się przed nimi problemów wydaje się im niemożliwe z przyczyn obiektywnych. Niestety, bojąc się kompromitacji, znacznie rzadziej zgłaszają się nauczyciele mający przejściowe trudności i konkretne potrzeby poznawcze oraz odczuwający własną nieporadność, nauczyciele pracujący niezgodnie z wyuczoną specjalnością lub młodzi specjaliści niezadowoleni z nieadekwatności osiągnięć zawodowych do poziomu swoich aspiracji i oczekiwań. Tych nauczycieli doradca musi sam odnaleźć bezpośrednio w szkole i zająć się tak zwanym doradztwem przywarsztatowym, to jest rozmową w miejscu pracy zainteresowanego. Stałymi petentami i rozmówcami są natomiast osoby, które zamierzają wszcząć postępowanie kwalifikacyjne w celu uzyskania wyższej kategorii zawodowej.

Rozmowy prowadzone przez doradcę można podzielić na nieoficjalne i oficjalne, to znaczy sformalizowane i uprzednio przygotowane. Ponieważ nieoficjalne rozmowy są niedoceniane przez początkujących doradców lub nieprowadzone z braku chętnych współrozmówców, zwrócę na ten typ rozmowy szczególną uwagę. Jeżeli doradca jest postrzegany jako człowiek o rozległej wiedzy teoretycznej, bogatym doświadczeniu życiowym i praktycznym, jako osoba empatyczna, rozumiejąca motywację nauczycielskich zachowań, zorientowana na innych, nieskłonna do plotek i jałowej grzecznościowej konwersacji, w codziennych okolicznościach nauczyciele szukają u niego nie tylko profesjonalnego, ale także emocjonalnego wsparcia. Rozmowa zainicjowana przez nauczyciela w stanie wzmożonej pobudliwości psychicznej często nosi prywatny charakter i jest konsekwencją jakiejś nieodzownej potrzeby bądź znaczącego problemu, który nastręcza konkretna sytuacja życiowa lub zawodowa. Zgłaszający się na rozmowę i zwierzający się z kłopotów nauczyciele najczęściej zdają sobie sprawę z tego, że zaspokojenie ich potrzeb i osiągnięcie pożądanego stanu nie leży w gestii doradcy i że rola doradcy będzie bardziej polegała na słuchaniu niż na mówieniu.

Nauczyciele wiedzą, że w formalnej rozmowie doradca nie może być asekurantem, ciągle unikającym wiążących decyzji i konkretnej pomocy, ale oczekiwania wobec doradcy w rozmowie nieformalnej są inne: nieformalna rozmowa zwalnia go z obowiązku rozwiązywania cudzych osobistych problemów. Rozmowa ta nie jest jednak tylko stratą czasu i “babskim gadaniem”, gdyż jest ona sama w sobie dla nauczyciela wartością, a doradca wciela się w rolę psychoterapeuty. Kontakt emocjonalny z doradcą, jego postawa akceptacji i zrozumienia empatycznego są nauczycielowi potrzebne do odzyskania równowagi psychicznej, przełamania blokady intelektualnej i nastawienia się na własną aktywność sprawczą. Nauczyciel pragnie, by doradca potraktował go podmiotowo. Czyniąc doradcę swoim powiernikiem, wierzy w realistyczną percepcję przedstawionych przez niego faktów, liczy na dyskrecję i obiektywność w ocenie sytuacji. Podczas takiej niedyrektywnej terapii rozmową doradca dowiaduje się wielu pikantnych szczegółów i musi pamiętać, że osobę sprawującą doradztwo podobnie jak księdza czy lekarza obowiązuje tajemnica służbowa.

Doświadczeni doradcy twierdzą, że młodzi nauczyciele wysoko oceniają podobne rozmowy. Nawet gdy natychmiastowa zmiana niepomyślnego stanu nie jest możliwa, ujawnienie stłumionych stanów emocjonalnych może się stać czynnikiem sprawczym nowej jakości myślenia nauczyciela o bulwersujących go problemach. Rozmowa pomaga rozładować te stany, mobilizując wolę nauczyciela i ukierunkowując ją na pokonanie destrukcyjnego niepokoju czy osamotnienia, zwłaszcza że dużą grupę nauczycieli stanowią samotne kobiety, skłonne do stanów lękowych. Skuteczność takiej rozmowy zależy przede wszystkim od autorytetu i sugestywności doradcy.

Obowiązkiem doradcy jest okazanie w każdej rozmowie pomocy w ukształtowaniu przez nauczyciela właściwego obrazu siebie, w opracowaniu świadomego programu pracy nad sobą, a więc ukierunkowanie na uzyskiwanie samowiedzy przez samoobserwację, samoanalizę, samoocenę i samokontrolę. W rozmowie z nauczycielem jest niezbędna nie tylko umiejętność integracji, selekcjonowania i wartościowania wiedzy teoretycznej ze względu na poziom jej ważności i przydatności w praktyce oraz umiejętność posługiwania się informacją bibliograficzną, ale i umiejętność kierowania samokształceniem nauczyciela.