Oferta edukacyjna a sukces szkolny

Efektywność oferty szkolnej zależy nie tylko od jej atrybutów formalnych, ale również od profesjonalnego przygotowania osoby, która będzie tę ofertę realizowała w danej sytuacji edukacyjnej oraz od warunków realizacji. Mieszczą się w tym działania nauczyciela, które nie ograniczają się jedynie do sformułowania programu wychowawczego, lecz obejmują także aktywne w nim uczestnictwo.

Każda oferta edukacyjna powinna uwzględniać aktualne stadium rozwoju biologicznego, psychicznego i społecznego jednostki bądź grupy, dla której jest przeznaczona. Inny program będzie przeznaczony dla dziecka w wieku od czterech do sześciu lat, inny dla siedmiolatka lub dzieci dziesięcio-dwunastoletnich, a jeszcze inny dla młodzieży w fazie adolescencji, gdyż każdy z tych etapów, wzbogacając wewnętrzne zasoby człowieka o kolejne umiejętności, zwiększa prawdopodobieństwo możliwości przyjęcia danej oferty przez adresata. Oznacza to, że nauczanie może doprowadzić do zmiany tylko wtedy, jeśli wykracza poza aktualny poziom rozwoju dziecka.

Nie można też dopuścić do zbyt dużej rozbieżności między gotowością jednostki a zewnętrzną stymulacją, gdyż spowoduje to rezygnację ucznia lub utratę przez niego nadziei na osiągnięcie celu, co uniemożliwi jakikolwiek rozwój. Jedynie adekwatna w stosunku do obciążenia pomoc innych bliskich dziecku osób zapewni mu prawidłowy rozwój. Adekwatność wsparcia do stawianych wymagań oznacza, że im większa rozbieżność, tym większa pomoc, i odwrotnie - im mniejsza rozbieżność, tym mniejsza pomoc. W miarę więc wzrostu kompetencji ucznia nauczyciel stopniowo ogranicza swój wkład we wspólną działalność, co oznacza dopasowywanie oferty edukacyjnej do wiedzy, umiejętności oraz możliwości odbiorcy.

Zanim jednak strefa wspólnej działalności zostanie właściwie rozpoznana, trzeba ustalić poziom rozwoju funkcji psychicznych, który ukształtował się u dziecka w rezultacie przejścia już zakończonych cyklów rozwoju. Dewey uważa, że doświadczenie wychowawcze, aby mogło stymulować rozwój ucznia, musi być przez niego postrzegane jako wyzwanie oraz wywoływać radość i zainteresowanie. Atrakcyjna oferta edukacyjna to program, który w indywidualnym odczuciu adresata odwołuje się do ważnych dla niego potrzeb. W miarę osiągania kolejnych etapów rozwoju zmienia się charakter i rodzaj owych potrzeb, dlatego też podstawowym zadaniem nauczyciela jest ciągłe aktualizowanie oferty wychowawczej w taki sposób, aby korespondowała ona z edukacyjnym zapotrzebowaniem odbiorcy.

Kwestia wzbudzenia wewnętrznej motywacji jednostki zajmuje centralne miejsce w procesie kształcenia. To właśnie potrzeby i motywy ukierunkowują zachowanie dziecka, to one stanowią siły napędowe jego działalności, a pokonywanie kolejnych stadiów rozwojowych nieuchronnie prowadzi do ich reorganizacji. Aspiracje, plany oraz oczekiwania potencjalnego odbiorcy, a także zróżnicowanie wiekowe grupy powinny być uwzględniane przy wyborze odpowiedniego programu wychowawczego, by uruchamiał on w danej osobie lub zespole gotowość do osobistego zaangażowania.

Dobry program edukacyjny powinien oferować wiedzę i umiejętności, których uczeń jeszcze nie posiada, a które postrzega jako atrakcyjne i warte włączenia w indywidualny system zdolności. W sytuacji deprywacji, kiedy informacje przedstawiane jednostce są jej dobrze znane lub jest ich zbyt mało, a więc nie spełniają warunku atrakcyjności, stawiane przez wychowawcę wymagania nie uzyskują statusu wyzwania, zatem nie motywują do podjęcia aktywności.

Tworzenie oferty edukacyjnej nauczyciela jest uzależnione od fazy w cyklu rozwojowym ucznia. W fazie progresu, czyli zdobywania nowych doświadczeń, wychowawca postrzegany jest na ogół jako źródło informacji, jako reprezentant świata wiedzy, wskazujący najistotniejsze rzeczy i problemy do poznania. Przejście z fazy porządkowania do fazy regresu jest z pewnością kluczowym momentem, w którym musi się pojawić nowe wyzwanie, stanowiące czynnik umożliwiający włączenie nowego doświadczenia w stare doświadczenia.

Działania nauczyciela zmierzające do zwiększenia samodzielności ucznia oraz jego refleksyjności, a także konsekwentne utrzymywanie swoich wymagań w fazie czwartej (kryzysu), kiedy następuje reintegracja starego i nowego doświadczenia, muszą być uzupełnione dostarczaniem odpowiedniego do obciążeń wsparcia.

Warto się też zastanowić, czy konkretna propozycja wychowawcza odwołuje się do społecznie cenionych wartości, oraz czy działania podejmowane w celu realizacji tej oferty rzeczywiście spełniają jej podstawowe założenia. Może się bowiem okazać, że praktyczne zastosowanie owej oferty znacznie odbiega od początkowych ustaleń. Jednym z głównych elementów negatywnie oddziałujących na proces urzeczywistniania oferty wychowawczej jest niski poziom profesjonalnego przygotowania nauczycieli. To przede wszystkim ich wiedza i kompetencje determinują jakość oferowanego programu oraz jego efekty - rozumiane w płaszczyźnie jednostkowej i społecznej.

Kolejnym bardzo istotnym kryterium w określaniu poziomu dopasowania oferty edukacyjnej jest jej adekwatność do potrzeb społecznych - socjalizujących i emancypujących. Działanie socjalizacyjne mają na celu przygotowanie osoby do podejmowania różnych ról akceptowanych społecznie, natomiast funkcja emancypacyjna jest związana z rozwojem indywidualnych potencjałów jednostki. Kiedy obie te funkcje pozostają w dynamicznej równowadze względem siebie, można mieć nadzieję na pomyślną realizację podstawowych założeń programu wychowawczego.

Aby nadążać za postępującymi zmianami społecznymi i kulturowymi, programy kształcenia muszą ewoluować. W trakcie realizacji programu często pojawiają się np. rozbieżności między standardami obowiązującymi w szkole a tymi, z którymi dziecko spotyka się w domu. W tej sytuacji zadaniem placówki edukacyjnej nie jest rezygnacja z przyjętych założeń, ale podjęcie trudu nauczenia ucznia radzenia sobie z tym dysonansem.

W codziennym życiu obserwujemy wiele przykładów niedopasowania ofert edukacyjnych do potrzeb i poziomu rozwoju osoby oraz potrzeb i poziomu rozwoju społeczeństwa. W pierwszym przypadku są to m.in. sytuacje braku odpowiedniego kontekstu do nauczania języka obcego. Tworzenie oddzielnych zajęć prowadzonych w sposób konwencjonalny nie sprzyja pobudzeniu wewnętrznej motywacji ucznia, tak ważnej w procesie kształcenia. Warto się zastanowić nad wprowadzeniem pewnych innowacji w tym zakresie, szczególnie w dzisiejszych czasach, gdy znajomość języków obcych stanowi ważną umiejętność wymaganą przez pracodawców.

Podobnie jest z umiejętnością korzystania z komputerów i internetu. Chociaż liczba szkół posiadających podstawowe wyposażenie elektroniczne ciągle rośnie, to jednak często zapomina się o zachęcaniu wychowanków do ich samodzielnego i aktywnego wykorzystywania w celach edukacyjnych. Nieporozumieniem jest także sytuacja, w której troska o zaplecze techniczne szkoły przesłania podstawowe problemy dzieci z opanowaniem umiejętności pisania czy czytania.

Wielu tego typu problemom można zaradzić, stwarzając odpowiednie warunki edukacyjne. Relacja partnerska między uczniem a nauczycielem sprzyja nie tylko wspólnemu zaangażowaniu się w przebieg kształcenia, ale również uświadomieniu sobie obustronnej odpowiedzialności za jego efekty.

Przedstawione wyżej kryteria dopasowania oferty wychowawczej do poziomu gotowości odbiorcy, a więc jej zgodność z kompetencjami adresata, atrakcyjność programu oraz adekwatność do wymagań społecznych determinują jakość procesu kształcenia. Skuteczność wpływów, jakim podlega jednostka w rzeczywistości szkolnej, zależy zarówno od merytorycznych aspektów ofert edukacyjnych, jak również od kompetencji obu podmiotów interakcji, tj. ucznia i nauczyciela. Wychowawca pełni rolę podmiotu nie tylko stawiającego wychowankowi określone zadania, ale także oferującego swoją pomoc i wsparcie, adekwatne do etapu rozwoju odbiorcy jego oddziaływań oraz poziomu trudności postawionego problemu.

Współczesna szkoła, która jest treningiem życia (Witkin), powinna przygotowywać i kształtować ludzi mających zdolności adaptacji do istniejącego zapotrzebowania na rynku pracy. Sprzyja temu budowanie poczucia kompetencji i samodzielności, a także zaradności oraz wewnętrznej potrzeby ciągłego aktualizowania swojej wiedzy i zdolności. Psychologia wychowania dysponuje wiedzą na temat tworzenia ofert edukacyjnych, diagnozowania gotowości do ich przyjęcia oraz metodami umożliwiającymi usprawnienie całego procesu.



Alina Piwowarek
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu