W zglobalizowanym świecie XXI wieku...

Globalizacja nie jest bynajmniej zjawiskiem nowym: jej korzenie sięgają średniowiecza i odrodzenia. To postęp w nauce, rozwój przemysłowy i idea budowy wspólnoty międzynarodowej, wywodząca się z tomistycznej doktryny o jedności rodzaju ludzkiego, spowodowały ekspansję kolonialną, głównie Hiszpanii i Portugalii. Znaczenie wolności handlu międzynarodowego dla kształtowania stosunków ogólnoludzkich w owym czasie podkreślali katoliccy teolodzy hiszpańscy Franciszek de Vittoria i Franciszek Suarez, uznawani dziś za twórców prawa międzynarodowego.

Globalizacja nie ma ujednoliconego zakresu treściowego. Mówiąc globalizacja, ma się na myśli różnego rodzaju powiązania między podmiotami życia gospodarczego w skali kuli ziemskiej oraz wzajemne, najczęściej asymetryczne oddziaływania we wszystkich sferach życia społeczeństw – od umiędzynarodowienia rynków kapitału po kulturę masową, migracje i troskę o zapewnienie pokoju, by te atrybuty współczesności mogły funkcjonować.

Ryszard Kapuściński w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” stwierdził, że globalizacja realizuje się na trzech poziomach. Pierwszy z nich dotyczy swobodnego przepływu kapitału, upowszechnienia na masową skalę komunikacji, kultury i konsumpcji. Drugi – umiędzynarodowienia świata przestępczego, który czerpie niebotyczne dochody z handlu narkotykami i bronią, oszustw finansowych i prania brudnych pieniędzy, co prowadzi do dezintegracji społeczeństw, rodzi terroryzm i zagraża ogólnemu bezpieczeństwu. Trzeci poziom globalizacji przejawia się w różnych formach życia społecznego: działalności organizacji międzyrządowych, ruchach ekologicznych, humanitarnych, organizacji pozarządowych, cywilnych i religijnych, w tym sekt o zasięgu światowym. Pociąga to z kolei za sobą osłabienie takich struktur, jak państwo, Kościół, naród.

Wielką rolę w pogłębianiu globalizacji odgrywają światowe organizacje gospodarcze, takie jak Bank Światowy czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy, które zabiegają o poszerzenie rynków zbytu, obniżenie kosztów produkcji oraz przyśpieszenie rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego poszczególnych regionów. Konsekwencją globalizacji gospodarczej jest postępujący podział ludności na globalną elitę i globalną podklasę, co prowadzi do polaryzacji bogactwa i biedy.
 
Narastające dysproporcje w dostępie do dóbr konsumpcyjnych powodują wzrost patologii, przestępczości zorganizowanej, nielegalnej migracji, terroryzmu, protestów i buntów. Zorganizowana przestępczość międzynarodowa uchodzi dziś za najprężniej rozwijającą się gałąź gospodarki na świecie, przynoszącą rocznie 500 miliardów dolarów zysku. Naznaczone przynależnością do globalnej podklasy – dzieci i młodzież społeczeństwa konsumpcyjnego – dążąc za wszelką cenę do zdobycia reklamowanych medialnie dóbr, zgodnie z zasadą „pożądanie pożąda pożądania”, znajdują swoje miejsce w międzynarodowych kartelach przestępczych. Handel narkotykami, przemyt papierosów, samochodowe paserstwo czy wymuszanie haraczu to gwałtownie rozwijające się dziedziny przestępczości, które w przeciwieństwie do legalnych koncernów stale zwiększają swój „stan zatrudnienia”.  

Efekty wolnorynkowej gospodarki i odchodzenia od modelu państwa opiekuńczego szczególnie dotykają dzieci i młodzieży. Procesy globalizacji wpływają znacznie na wizerunek karier zawodowych młodego pokolenia: powstają nowe szanse i możliwości. Praca nabiera zindywidualizowanego charakteru, a postęp techniczny wymusza na młodych nie tylko częste zmiany pracy, ale i zawodu. Kariera zawodowa jest rozumiana jako umiejętność sprzedawania siebie w kolejnych przedsiębiorstwach, za możliwie najwyższe honoraria. Młode pokolenie przełomu XX i XXI wieku, chcąc zaistnieć, musi się wykazać mobilnością, wszechstronnością i odpornością psychiczną. Wchodzący w życie zawodowe są skupieni wyłącznie na sobie, kształcą się i doskonalą umiejętności, drobiazgowo planują własne życie. Dążą do osiągnięcia maksymalnego zadowolenia i przyjemności z życia.

Na przeciwnym biegunie zbiorowości społecznej znajdują się ci, którym nie udało się uczestniczenie w wielkim konsumowaniu kultury masowej. Są to potomkowie bezrobotnych rodziców, których nie stać na dobre wykształcenie dziecka. Doświadczająca biedy młodzież czuje się wyrzucona poza nawias społeczeństwa. Strach o przyszłość rodzi wrogość i agresję. Biedzie towarzyszy wzrost patologii społecznej. W dużych aglomeracjach miejskich powstają getta biedy.

W imię racji postępu ekonomicznego rządy państw nie chcą wziąć na siebie odpowiedzialności za rosnącą biedę i wzrastający poziom niedostosowania społecznego. W wyniku takiego stanu rzeczy we wszystkich społeczeństwach wzrasta liczba osób pozostających w konflikcie z prawem karnym. Rośnie też liczba wyroków skazujących na pobyt w więzieniach. Przodują w tym Stany Zjednoczone Ameryki. W roku 1979 w więzieniach przebywało 230 na sto tysięcy mieszkańców. W styczniu roku 1997 liczba uwięzionych wzrosła do 649.

Przyczyny tak szybkiego wzrostu liczby osadzonych w instytucjach izolacyjnych są wielorakie. Jedną z nich jest narastająca w społeczeństwach potrzeba zachowania porządku publicznego i prawa. Stąd płynie powszechne wspieranie rozwoju więziennictwa i budowy zakładów karnych jako narzędzi służących do rozwiązywania tego nabrzmiałego problemu. Przykładem takiego rozumienia prawa są rozbieżności między przedstawicielami nauki i prawa a społeczeństwem na tle łagodzenia przepisów prawnych dla nieletnich przestępców: ludzie domagają się surowych wyroków, które mają być najlepszym gwarantem ogólnego bezpieczeństwa.

Zygmunt Bauman zwraca uwagę, że w zglobalizowanym świecie ogromne znaczenie dla ludzi ma możliwość przemieszczania się. Swoboda poruszania się w świecie oznacza awans społeczny, podczas gdy lokalność i stałość zamieszkania oznaczają pozostanie na dole hierarchii społecznej. Dobrze żyć, to znaczy być w ciągłym ruchu. Dotyczy to też świata przestępczego, dla którego wolność zawsze miała wymiar idealistyczny i była związana z możliwością dokonywania zmian miejsca pobytu. Globalna wioska stworzyła mu dogodne warunki ukrycia się, a tym samym uniknięcia kary.

Przymusowy bezruch w świecie ciągłego ruchu jest postrzegany jako najbardziej drastyczny środek karzący. Uniemożliwia przestępcy zaspokojenie potrzeby ciągłego ruchu, przekreśla możliwość ukrycia się, a także naznacza przestępcę. Być izolowanym, to znaczy być na dole drabiny awansu społecznego. Kara osadzenia w więzieniu oznacza eksmisję przestępcy ze środowiska, dla którego stanowił zagrożenie, a tym samym zapewnia bezpieczeństwo pozostałym.W zglobalizowanym świecie ideał całkowitej izolacji pod nadzorem, zaproponowany na początku XIX wieku przez angielskiego teoretyka prawa J. Benthama w projekcie więzienia nazwanego panopticon, jest bliski zrealizowania.

O ile w początkach czasów nowożytnych jednym z celów resocjalizacji zakładowej było odzwyczajenie nieletnich od włóczęgostwa, nieróbstwa i lenistwa, o tyle obecny pobyt w zakładach jest głównie oparty na samej dotkliwości izolacji. Praca dla więźniów – jako recepta na pożyteczne i uczciwe życie w globalnej wiosce – zyskuje inny wymiar. W historycznym rozwoju, we wszystkich domach poprawy – w Borstalu, Amsterdamie czy Studzieńcu – stosowano surową dyscyplinę pracy. Nawet w zakładach wychowawczych H. Pestalozziego praca wypełniała większość rozkładu dnia.

Sukcesem penitencjarnym F. Skarbka było to, że w polskich więzieniach zapewniano osadzonym pracę, a ich wytwory znajdowały zbyt. Podstawowym celem wychowania nieletnich było nauczenie ich szacunku dla pracy i do pracy. Dziś zakłady poprawcze i więzienia bardzo często stanowią alternatywę wobec zatrudnienia. W postulowanym przez Fundusz Walutowy i Bank Światowy świecie elastycznej siły roboczej nacisk położono na wykorzenienie nawyku regularnej i ciągłej pracy.

Ryszard Kapuściński przewiduje, że problemem XXI wieku będzie chroniczny brak pracy, który jest zagrożeniem dla tożsamości społecznej, demokracji i wolności. Ta tematyka, oczywiście, znajduje odzwierciedlenie w działalności Międzynarodowej Organizacji Pracy; już w roku 2002 przedłożyła ona raport, w którym zwrócono uwagę, że oprócz 160 milionów bezrobotnych na świecie, pomocy potrzebuje aż 1 miliard 200 milionów ludzi żyjących za mniej niż jednego dolara dziennie i że 120 milionów dzieci na świecie nie ma żadnych szans na edukację, nawet na poziomie podstawowym.

Celem wychowania w placówkach resocjalizacyjnych powinno być zatem, między innymi, przygotowanie nieletnich do tego, że praca nie musi być stała i ciągle ta sama. Nie emocjonalne przywiązanie do pracy nada sens przyszłemu życiu na wolności, ale umiejętność szybkiej zmiany pracy i elastyczność na rynku pracy.

Przejawem toczącego się procesu globalizacji, który ma bezpośredni wpływ na sytuację nieletnich przebywających w placówkach resocjalizacyjnych, jest kwestia rozprzestrzeniania na cały świat koncepcji praw człowieka. Nawet jeśli nie są one powszechnie realizowane, to jednak zdobywają coraz szerszą aprobatę i powoli stają się normami społecznymi. Wprowadzenie koncepcji praw człowieka do międzynarodowego porządku prawnego świadczy, że prawo bycia człowiekiem jest wartością nadrzędną, która istniała, zanim powstał jakikolwiek pakt polityczny.

Tę wartość uwzględniają między innymi Deklaracja Praw Człowieka, Pakty Praw Człowieka, Konwencja o Prawach Dziecka i Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Globalny zasięg praw człowieka wpłynął na zmianę sposobu traktowania dziecka z przedmiotowego na podmiotowy. Dzięki temu wzrosła osobista wolność jednostki, ale jednocześnie także i jej osobista odpowiedzialność.

Antoine Saint-Exupéry w Małym Księciu, opowiadając o sensie i treści życia człowieka, podkreślił, że odpowiedzialność to gotowość ponoszenia konsekwencji za swoje działanie i postępowanie. Filozofia życia i pedagogika Małego Księcia tworzy wzór współczesnego człowieka, który mając do dyspozycji standardy międzynarodowego porządku prawnego i wyostrzone poczucie świadomości i odpowiedzialności, powinien sprostać zagrożeniom przełomu cywilizacji dokonanym przez rozwój nauki i techniki.

Z tego względu szczególnego znaczenia w globalnej wiosce w odniesieniu do nieletnich nabierają słowa Jana Pawła II: wolność jest człowiekowi nie tylko dana, ale i zadana. Obowiązujące w świecie koncepcje praw człowieka są fundamentem wolności i godności osoby ludzkiej, nawet pozbawionej wolności. Dalsze budowanie prawdziwej wolności i godności zależy od odpowiedzialnych wyborów jednostek.

Zdzisław Cackowski, rozważając trud i sens ludzkiego życia, pisał, że człowieczeństwo ...nie jest stanem, z którym przychodzimy na świat. To godność, którą trzeba zdobyć. Godność bolesna. Człowiek, żeby to osiągnąć, musi nad sobą pracować, być kreatywnym, czyli umieć adaptować się do zmieniającej się rzeczywistości, tworzyć więzy i oswajać je, jak proponował Małemu Księciu Lis, musi być istotą rozwiązującą problemy, uwzględniającą realność dnia codziennego i potrafiącą regulować swe stosunki z otoczeniem w sposób najbardziej twórczy.

Dzięki rozwojowi środków szybkiego komunikowania się wzrasta możliwość indywidualnego zdobywania wiedzy. Stwarza to korzystne warunki do swoistego rozwoju autonomii jednostki i kreowania samego siebie jako podmiotu. Dlatego też zjawisk globalizacyjnych nie należy traktować tylko jako takich, które niosą ze sobą ubóstwo, bezrobocie i wzrost przestępczości. Budowanie światowego państwa prawa na podstawie międzynarodowych standardów ochrony praw człowieka jest niezwykle korzystne dla nieletnich przestępców. Wystarczy tylko porównać sytuację dzieci przebywających w placówkach resocjalizacyjnych z początku XX wieku z sytuacją obecnie przebywających w instytucjach resocjalizacyjnych: dzięki mediom elektronicznym i multimediom mają dziś oni możliwość dotarcia do różnych miejsc i osób na świecie oraz nawiązania z nimi kontaktu medialnego.

Racjonalny odbiór przekazów medialnych umożliwia im w interesujący sposób wzbogacenie zasobu wiedzy, rozwój zainteresowań, zdobywanie nowych doświadczeń, kształtowanie tożsamości kulturowej oraz realizację zadań edukacji przez całe życie. Dzięki szerokiej multimedialnej ofercie kulturalnej nieletni przebywający w instytucjach, na równi z rówieśnikami przebywającymi w domach rodzinnych, mogą korzystać z uczestnictwa w kulturze polskiej i światowej. Jednocześnie indywidualizacja ery informatycznej może pogłębić dotychczasowe trudności z nawiązywaniem kontaktów interpersonalnych z rówieśnikami, ze znalezieniem dla siebie własnego miejsca w środowisku, ze zrozumieniem zmian zachodzących w procesie globalizacji. Zagrożeniem dla nieletnich są agresywne gry komputerowe, uzależnienie się od sieci komputerowej i muzyka techno.

Swoistym ideałem życia młodzieży początku XXI wieku jest niczym nieskrępowana wolność i rozrywka w stylu amerykańskim. Według H. Martina i H. Schumana disneyowski sukces kolonizacji kultury globalnej polega na podawaniu społeczeństwu prostych, łatwych i szybkich informacji, co czynią Disney, McDonald’s i MTV. Amerykański model życia jest szczególnie pożądany przez nieletnich. Z chwilą opuszczenia placówki amerykański styl życia i bycia jest tak atrakcyjny, że odsuwa na dalszy plan możliwość odpowiedzialnego wyboru, co w konsekwencji jest powodem powrotu nieletniego do przestępczych procedur.

Rozważania dotyczące miejsca nieletnich w zglobalizowanym świecie nasuwają przypuszczenia, że wizja globalnego sprawiedliwego i wspólnego świata dla wszystkich ludzi jest atrakcyjna i szlachetna w założeniach, natomiast przegrywa z bezwzględną rzeczywistością, w której króluje pieniądz, pogłębiają się różnice społeczne, a wszędzie obowiązują prawa i reguły gry konkurencyjnej.


Irena Motow
Akademia Świętokrzyska w Kielcach