Psycholodzy na ogół wymieniają zdolności jako czynnik decydujący o poziomie inteligencji. Niektórzy traktują inteligencję jako specyficzny rodzaj zdolności. W latach siedemdziesiątych panowała tendencja do klasyfikowania inteligencji na trzy rodzaje. Pierwsza to inteligencja wrodzona, druga – nabyta dzięki środowisku oraz doświadczeniu życiowemu, a trzecia – mierzalna wszelkimi testami inteligencji. Za wybitnie inteligentnych uczniów uważano osoby mające iloraz inteligencji powyżej lub w granicach 150 IQ. W przedziale 150-135 IQ znalazły się dzieci twórcze, kreatywne, lecz niemające najwyższego ilorazu inteligencji. Do grupy wybitnie inteligentnych geniuszy z wysokim IQ należeli Goethe, Voltaire, Mozart, Victor Hugo oraz lord Byron.

Wraz z rozwojem badań nad twórczym myśleniem i kreatywnością zaczęto szukać dobrych wskaźników i narzędzi badających zdolności i inteligencję twórczą. Ponadto zaczęto zauważać pewną rozbieżność: dzieci bardzo inteligentne nie zawsze są twórcze i kreatywne. Obecnie wyróżnia się kilkanaście rodzajów inteligencji, np. inteligencję poznawczą, emocjonalną, społeczną itp. Obserwacje zróżnicowanych pod względem inteligencji i inwencji grup uczniowskich pozwalają dokonać charakterystyki dziecka szczególnie uzdolnionego. Erika Landau podaje następujące cechy dzieci utalentowanych:
– wcześnie ujawniona dojrzałość i zdolności w jakiejś dziedzinie, np. muzyki, plastyki, matematyki etc.,
– tworzenie własnych reguł postępowania i własnych stylów nauki,
– szeroko pojęta kreatywność na co dzień,
– specyficzny i oryginalny sposób rozwiązywania problemów,
– chęć zdobywania wiedzy, wyszukiwania nowych informacji, czasem koncentracja na jednym, wybranym przedmiocie, który je szczególnie interesuje,
– spontaniczna radość i ochota do nauki oraz poszukiwania nowych sposobów rozwiązywania problemów,
– wykorzystywanie nabytych pojęć i wiedzy w zabawie,
– „naiwne” spojrzenie bez stereotypów i uprzedzeń,
– stała gotowość do zmierzenia się z problemem,
– duża wrażliwość.

Myślenie takich dzieci jest bardziej elastyczne, samodzielne, a jego konsekwencje są nieprzewidywalne. Należą do nich takie cechy, jak oryginalność, tworzenie nowych definicji, zaskakujące pomysły, tolerowanie wieloznaczności i przeciwstawnych sytuacji. Wśród zdolności percepcyjnych zauważamy otwartość, dużą wrażliwość oraz elementy dobrego humoru. Jednak z drugiej strony autorka podkreśla że takie dzieci często nie uznają autorytetów, a ich dojrzałość i wrażliwość nie pozwala tolerować porażek i niepowodzeń. Dzieci szczególnie zdolne nie mogą się pogodzić ze swoją przegraną. Często nie potrafią się przyznać do błędu. W swym środowisku maja wiele do powiedzenia, dlatego chcą dominować i przewodzić. To może stanowić źródło konfliktów. Wymienione cechy charakteru występują nie tylko u dzieci zdolnych – spotykamy je także u innych dzieci. Ale u dzieci wybitnych te cechy wysuwają się na plan pierwszy.  

Erika Landau i jej współpracownicy badali funkcjonowanie dzieci utalentowanych poza szkołą. Jednym z narzędzi badawczych był kwestionariusz ankiety dotyczący atmosfery w domu, relacji między rodzicami i rodzeństwem, sposobów spędzania przez dziecko czasu wolnego, kontaktów z rówieśnikami. Co ciekawe, w grupie 8-9 latków oraz 13-14-latków większość określiła atmosferę domową jako autorytarną. Żadna z badanych grup wiekowych nie wskazała występowania atmosfery liberalnej w domu. Jeżeli chodzi o aktywność i spędzanie czasu poza szkołą, wyniki badań przedstawia tabela.

Rodzaj aktywności dziecka zdolnego %
Czytanie książek w następującej kolejności:
- science fiction, przygodowe, naukowe, encyklopedie, biografie 36
- Zajęcia w domu rodzinnym, zabawyz rodzicami i rodzeństwem 25
- Oglądanie telewizji 10
- Zajęcia związane z własną osobą, przeżycia wewnętrzne 6

Tylko 10% dzieci wskazywało oglądanie telewizji i aż 36% z nich czytanie książek. Istotny jest rodzaj literatury. Te wyniki ankietowe nie są zaskakujące i myślę że są zbliżone do polskich realiów.

Niektórzy rodzice zgłaszają się do poradni psychologicznych, szukając porady u specjalistów, gdyż są zaniepokojeni zachowaniem społecznym swych dzieci. Ich dzieci często są niechętne do podejmowania kontaktów z rówieśnikami i wchodzenia w relacje – wolą swój świat. Dlatego czytają mnóstwo książek, rozwijają swoje talenty i uzdolnienia, realizują się w wybranych dziedzinach – lecz nie mogą się odnaleźć w świecie rówieśników. Mają trudności przystosowawcze, kłopoty ze znalezieniem przyjaciela, są nieufne wobec innych dzieci. Wielokrotnie mają poczucie niezrozumienia i wyobcowania. To budzi niepokój dorosłych. Z drugiej strony zdarzają się dzieci bardzo komunikatywne i ujawniające zdolności przywódcze. Stają się one często liderami grup. Ważne jest, aby doradzać rodzicom, jak powinni organizować dzieciom czas wolny, nie ograniczając naturalnej potrzeby zabawy i bycia z rówieśnikami. Powszechnie znane są także sposoby osiągania wysokiego statusu społecznego.

Dodatkowe badania nad naszą młodzieżą uzdolnioną dostarczają następujących wniosków :
1. Uczniowie niezwykle inteligentni, twórczy oraz wysoce inteligentni bez zdolności twórczych uzyskują w szkole stopnie wyższe od przeciętnych.
2. Nauczyciele wolą pracować z dziećmi wysoce inteligentnymi niż z dziećmi kreatywnymi.
3. Dzieci twórcze mają większe poczucie humoru.
4. Dzieci z grupy wysoce twórczej preferują niekonwencjonalne kariery zawodowe.

E. Ziółkowska-Rudowicz przeprowadziła szerokie badania nad inteligencją oraz procesami myślowymi dzieci 10-12-letnich w dwóch różnych szkołach w Poznaniu i Lesznie, ale zbliżonych do siebie pod względem socjokulturowym. Przytaczam tu wybrane wyniki badań możliwości intelektualnych i inteligencji dzieci 10-12-letnich. Łącznie w badaniach wzięło udział 250 dzieci z klas IV i V. Okazało się, że dzieci 10-12-letnie potrafią twórczo rozwiązywać problemy. Ich myślenie jest niejednorodne i określane jako elastyczne i twórcze (aż 70% dzieci w jednej z grup oraz 80% dzieci w drugiej grupie cechował wysoki albo średni poziom myślenia elastycznego, wolnego od stereotypów). Ich myślenie odznaczało się dużym stopniem krytycyzmu (80-90% badanych wykazała umiejętność krytycznej oceny nabytej wiedzy, a średnio 90% z nich ma krytyczny stosunek do bajek i baśni), elastycznością oraz niezależnością. Respondenci przejawiali ogólną wysoką wrażliwość na problemy – licząc się z ewentualnymi problemami i przeszkodami, uwzględniając przyszłe konsekwencje (w badaniach nad wrażliwością na problemy zarejestrowano duże rozbieżności między uczniami z dwóch szkół).

Myślę, że w wychowywaniu, nauce, terapii i pozaszkolnym funkcjonowaniu dziecka uzdolnionego ogromną rolę pełnią pedagodzy w szkole oraz rodzice. Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi nauczycielami swych pociech. Mogą się przyczynić do ich pełnego rozwoju lub też hamować uzdolnienia jednostki. Rozwój wybranych obszarów zainteresowań u takich dzieci jest bardzo istotny. Jednak wkład rodziców w ten proces jest bardzo różny, w zależności od etapu rozwoju, w którym dziecko aktualnie się znajduje.

Dla dzieci siedmioletnich rola rodziców i wychowawcy w szkole jest decydująca, dlatego że dziecko bardzo utożsamia się z tymi osobami, traktując je jako najwyższy autorytet. Dzieciom 8-10-letnim trzeba pokazać wiele możliwości i sposobów, aby mogły świadomie dokonać wyboru. Mniej więcej w wieku 12 lat zmieniają się poglądy, punkt widzenia i aspiracje dziecka. Może się pojawić zniechęcenie do kontynuowania nauki i rozwijania talentu. Opiekunowie muszą mieć to na uwadze. I wreszcie młodzież 17-18-letnia zostaje rzucona na głęboką wodę. Podejście do danej dziedziny aktywności jest już ukształtowane, a jednostka może spokojnie realizować swoje pasje, uwzględniając je w swoich przyszłych planach życiowych.

Z praktyki wychowawczej wynika, iż w każdym z tych etapów może się pojawić kryzys i zniechęcenie. Psycholodzy podkreślają znaczenie równoległego rozwoju intelektualnego i emocjonalnego (rozwój emocjonalny musi odpowiadać intelektualnemu), a dziecko powinno dobrze funkcjonować we wszystkich dziedzinach życia – i w szkole, i w domu, i we własnym świecie oraz w dalszym otoczeniu społecznym.


Anna Piechal
Brwinów


Bibliografia
E. Landau, Twoje dziecko jest zdolne, seria Wychowanie bez porażek , Warszawa 2003.
E. Ziółkowska-Rudowicz, Zdolności intelektualne dzieci 10-12-letnich i ich uwarunkowania w pracy szkoły, Wrocław 1982.