Poradnictwo w podejmowaniu trafnych decyzji zawodowych

Orientacja zawodowa to proces, w którego wyniku jest podejmowana decyzja dotycząca dalszego kształcenia oraz wyboru przyszłego zawodu. Doradca zawodu udziela pomocy w szeroko pojętej formie porad. W procesie orientacji zawodowej współpracuje on z nauczycielami i rodzicami, uwzględniając możliwości psychofizyczne ucznia, jego sytuację życiową oraz potrzeby rynku.

Obecnie podziela się pogląd Supera, że jednostce należy udzielać pomocy w jej rozwoju w związku z orientacją zawodową, a nie tylko w dokonywaniu wyboru. Kompleksowe poradnictwo powinno zatem realizować wszystkie trzy bloki tematyczne: rozwój samopoznania, naukę i pracę oraz planowanie kariery. Każdy z bloków tematycznych realizuje szczegółowe zagadnienia. Do rozwoju samopoznania należą między innymi takie obszary, jak realizm w ocenie własnych zdolności i możliwości, stopień zrozumienia ról społecznych i zaangażowania w te role oraz system wartości funkcjonujący w poszczególnych sferach życia. Nauka i praca realizuje zadania informowania o świecie pracy i preferowanej grupie zawodów. Natomiast planowanie kariery odnosi się do zagadnień pełności planów, odpowiednich środków poszukiwań oraz umiejętności podejmowania trafnych decyzji.

Ponadto, aby mówić o pełnym poradnictwie zawodowym, należy uwzględnić cztery podstawowe formy pomocy: informowanie (prezentacja faktów), udzielanie porad, orientacja wyjaśniająca sposoby wykorzystania zdobytych informacji oraz poradnictwo właściwe, czyli udzielanie pomocy.
W obecnej sytuacji rynkowej, potocznie nazywanej „trudną”, z dużym odsetkiem osób bezrobotnych, technologizacją warunków pracy oraz zmianami zawodów, niezwykle istotne jest odpowiednie dopasowanie do zawodu.

Dlatego właśnie poradnictwo zawodowe staje się coraz bardziej niezbędne. Przygotowanie ucznia do wyboru zawodu powinno być długotrwałą działalnością wychowawczą. Istotnym elementem jest przysposobienie młodego człowieka do roli przyszłego pracownika. Ponadto pomoc nie może być nakazem, lecz powinna sprzyjać motywacji i możliwościom jednostki. Konieczna jest także realizacja zadań wychowawczych dotyczących kształtowania postaw, poglądów i zainteresowań młodych ludzi.

Jak widać, pomoc młodym ludziom w wyborze dalszej drogi kształcenia oraz przyszłego zawodu jest dziś niezwykle istotna. Umożliwienie im samopoznania, uświadomienia sobie własnych zdolności, możliwości, predyspozycji i preferencji zawodowych jest kluczowym elementem powzięcia trafnej decyzji zawodowej. O trafnej decyzji zawodowej można mówić wtedy, gdy wybrany zawód po pierwsze odpowiada możliwościom psychofizycznym ucznia, po drugie jest zgodny z jego motywacją i po trzecie – jest zgodny ze społecznym zapotrzebowaniem na określony rodzaj działalności zawodowej.  

Teorie wyboru zawodu

W dostępnej literaturze prezentowane są różne stanowiska dotyczące problemu wyboru zawodu. Niektórzy autorzy skupiają się jedynie na samym akcie końcowym – wyborze zawodu, inni natomiast koncentrują się na całościowym procesie rozwoju zawodowego. Spośród wielu wybrałam i zaprezentuję trzy główne stanowiska.

Pierwsze z nich to teoria „cech-czynników” Parsonsa traktująca wybór zawodu jako jednorazową decyzję. Według autora uczeń musi poznać siebie oraz świat swojej przyszłej pracy. Jego zdolności, zainteresowania i możliwości powinny być dopasowane do wymagań wybranego zawodu. Wybór ten jest związany jedynie z wewnętrznymi cechami człowieka. Jako że otoczenie zewnętrzne nie jest uwzględnione, teoria ta jest często krytykowana.

Drugie stanowisko reprezentuje Holland, który traktuje wybór zawodu jako proces specyficzny dla danej fazy biograficznej człowieka. Wybór zawodu jest tutaj procesem, który zaczyna się stosunkowo wcześnie, już w dzieciństwie. Najważniejszym czynnikiem kształtującym decyzję zawodową jest typ osobowościowy. Wybór zawodu według autora jest wyrazem dojrzałości osobowości. Sześć typów osobowościowych: społeczny, realistyczny, konwencjonalny, artystyczny, badawczy i przedsiębiorczy kształtuje się pod wpływem społeczeństwa, a zwłaszcza rodziny. Aby mówić o satysfakcji z wykonywanej pracy, należy wziąć pod uwagę dopasowanie typu osobowościowego do środowiska wykonywanej pracy.

Trzecie stanowisko – wybór zawodu jako proces rozwojowy trwający przez dłuższy okres życia – prezentuje koncepcja Supera. Według tego autora rozwój zawodowy jest procesem ciągłym i nieodwracalnym. Na karierę zawodową człowieka wpływają zarówno czynniki indywidualne, jak również społeczne. Autor porównał swój model do cebuli. Warstwę najbardziej wewnętrzną stanowią potrzeby, głównie związane z fizjologią. Kolejne warstwy to wartości zdeterminowane społecznie. Warstwę zewnętrzną, podatną na wpływy środowiska społecznego, stanowią zainteresowania.

Super wyróżnił pięć stadiów życia rozwojowego: I – etap wzrostu (od urodzenia do 14. roku życia), II – etap poszukiwania (15-24 lat), III – etap zajęcia pozycji zawodowej (25-44 lat), IV – etap zachowania statusu quo (45-64 lat), V – etap schyłkowy (65 lat i więcej). Dla każdego z etapów można wyróżnić zadania rozwojowe, które powinny być przez jednostkę zrealizowane. Początkowo dziecko wytwarza obraz siebie w relacji z innymi ludźmi. Zaczyna także się orientować w świecie pracy. Następnie dochodzi do badania świata pracy i ustalania preferencji zawodowych. Kolejne zadanie to zajęcie pozycji w preferowanym zawodzie oraz próby zdobywania coraz lepszych pozycji zawodowych. Następnie należy utrzymać to, co zostało już osiągnięte. Ostatnim etapem jest uwolnienie się od pracy i poszukiwanie innych źródeł satysfakcji.

Pragnę podkreślić, iż nie ma jednej, uznanej i wiodącej koncepcji wyboru zawodu. W założeniach wszystkich teorii można jednak zauważyć, że wybór zawodu nie odbywa się samoczynnie. Jest on zdeterminowany zarówno czynnikami indywidualnymi, jak i społecznymi. Pomoc służąca poznaniu owych czynników zwiększa prawdopodobieństwo, iż wybór przyszłego zawodu będzie wyborem właściwym.

Sytuacja psychofizyczna młodzieży

W momencie podejmowanie decyzji zawodowych młodzież znajduje się w trudnym okresie rozwojowym. Etap ten jest nazywany adolescencją (dojrzewaniem) i obejmuje okres przechodzenia od dzieciństwa do dorosłości, tj. 12.-18. rok życia. I chociaż jak już wspomniałam, wybór zawodu jest procesem zaczynającym się znacznie wcześniej, to właśnie ten etap jest decydujący. Okres ten jest przełomowy z różnych względów. Związany jest ze zmianami fizycznymi, dojrzewaniem płciowym i psychicznym. Często nazywany jest etapem „burz i naporów”. Z jednej strony młodzież ma dużo problemów ze sobą, a szczególnie ze swoim życiem emocjonalnym, z drugiej zaś dostarcza wielu kłopotów swoim rodzicom i opiekunom.

Kryzys dotyczy także zachwianej równowagi psychicznej, poczucia zagubienia i osamotnienia. Częste są sytuacje utraty wiary w siebie, niepowodzenia rodzinne, szkolne czy wreszcie towarzyskie. Młody człowiek zaczyna myśleć i działać samodzielnie. Musi się nauczyć dostosowywać do wielu sytuacji społecznych, które nie do końca mu odpowiadają. Dlatego też często sprzeciwia się i buntuje. W tym wieku przeżywa także pierwsze miłości, będące czasem przyczyną bolesnych przeżyć.

Ponadto bardzo charakterystyczne dla tego wieku są takie cechy, jak niestałość poglądów i postaw, brak zrównoważenia i umiaru oraz idealizowanie otaczającego świata. Młody człowiek jest często nadmiernie krytyczny i cyniczny, co prowadzi do wielu konfliktów.

Dopasowanie do wymagań

Praca zajmuje poważną część naszego życia, ale także może być przyczyną wielu rozczarowań, jeśli nie odpowiada naszym potrzebom, możliwościom i zainteresowaniom. Wszystkie opisane problemy wpływają na ukształtowanie się obrazu własnej osoby, co z kolei ma silny wpływ na podejmowanie decyzji zawodowych. Zainteresowania i poglądy młodych ludzi są nieraz bardzo zmienne, co dodatkowo utrudnia powzięcie trafnej decyzji zawodowej. Kierują się oni często bardziej kryteriami emocjonalnymi niż racjonalnymi. Ponadto u większości młodzieży wyobrażenia związane z przyszłą rolą zawodową są ogólnikowe i niejasne. Uczniowie czują się bezradni, niedoinformowani, niewiele wiedzą o rynku pracy. W konsekwencji ich wybór jest nieprzemyślany, niedojrzały i niegwarantujący satysfakcji oraz wykorzystania i rozwinięcia zdolności i talentów.

Na koniec pragnę podkreślić, iż wszelkiego rodzaju pomoc dotycząca dalszej drogi kształcenia oraz wyboru przyszłego zawodu jest obecnie niezbędna. Orientacja zawodowa prowadzić może do samoorientacji – opartej na umiejętności prawidłowego oceniania swoich zdolności i możliwości ich dopasowania do wymagań i oczekiwań przyszłego zawodu. Szczęściu trzeba bowiem pomóc…


Anna Śmielecka
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu