Zabawy dziecka autystycznego

Charakter zabawy i jej funkcje są odmienne u dzieci prawidłowo rozwijających się i z zaburzeniami rozwoju. Zabawa jest główną aktywnością podejmowaną przez dzieci w okresie dzieciństwa. Wówczas rozwija się ona z niepohamowaną bujnością, przybierając najróżniejsze formy. Jest nie tylko dominującą aktywnością dziecka, ale przede wszystkim stanowi najważniejszą linię jego rozwoju. Umożliwia dziecku przekraczanie siebie, dzięki niej jest ono wyżej od swojego średniego poziomu rozwoju.

Zabawa jest więc głównym narzędziem, a zarazem podstawowym obszarem rozwoju dziecka. Wyznacza trajektorię rozwoju jego osobowości, tak jak nauka w okresie szkolnym czy praca w dorosłości. Każde dziecko angażuje się w czynności zabawowe, charakter podejmowanych zabaw zależy jednak od poziomu rozwoju intelektualnego i emocjonalnego. U dzieci prawidłowo rozwijających się zabawa spełnia dwie funkcje: rozwojową i terapeutyczną, które wspomagają proces rozwoju.

Nie wszystkie dzieci są zdolne do rozwijania prawidłowych wzorców zabawowych i nie u wszystkich zabawa spełnia wymienione funkcje. Znaczące deficyty w tym obszarze obserwuje się u dzieci z autyzmem.

Słowo autos w języku greckim oznacza stan samotności, uwagę skierowaną na siebie. Istotę autyzmu stanowią zaburzenia w komunikacji, rozwoju społecznym oraz sztywność zachowania. Osoby z autyzmem charakteryzuje również wyjątkowa wrażliwość i męczliwość układu nerwowego oraz zaburzenia integracji polisensorycznej.

Zaburzenie autystyczne uniemożliwia dzieciom dotkniętym tym syndromem rozwijanie prawidłowych wzorców zabawowych. Zaangażowanie się w zabawę bowiem wymaga od dzieci wcześniejszego wykształcenia szeregu umiejętności umożliwiających podjęcie tego rodzaju aktywności. Do rozwoju zabawy niezbędna jest umiejętność nawiązywania i podtrzymywania kontaktu z innymi ludźmi. Dzieci z autyzmem już od okresu niemowlęcego odrzucają zarówno werbalny, jak i pozawerbalny sposób porozumiewania się z innymi. Kontakt z drugim człowiekiem, stanowiąc źródło nieprzewidywalnych bodźców, przyczynia się bowiem do potęgowania ich lęku.

Kolejną przeszkodą w podejmowaniu prawidłowych wzorców zabawowych przez te dzieci jest neofobia. Dzieci z autyzmem, unikając nowych doświadczeń, uporczywie trzymają się znanych schematów i nie angażują się w działania eksploracyjne i nowe czynności. Zaburzenia w zabawie dzieci z autyzmem są również związane z brakiem umiejętności fantazjowania oraz trudnościami w spontanicznym naśladowaniu ruchów i czynności innych ludzi.

Zabawy dzieci z autyzmem są pozbawione twórczości i wyobraźni, charakteryzuje je pozorny bałagan, schematyczność i stereotypowość. Znaczące i diagnostyczne zaburzenia występują w zabawach symbolicznych. Również zabawki wybierane prze te dzieci postronnemu obserwatorowi mogą się wydawać dziwaczne. Dzieci z autyzmem nie bawią się z innymi, nie angażują się w zabawy społeczne. Nawet jeśli pozornie uczestniczą w zabawie, sprawiają wrażenie wyizolowanych. W zabawie zwykle używają tych samych przedmiotów w ten sam sposób. Mimo iż potrafią używać przedmiotów zgodnie z ich przeznaczeniem, często wykorzystują je w nietypowych celach, jak np. skrobanie łopatką po szorstkiej powierzchni.  

Kolejnym fenomenem zabaw dzieci z autyzmem jest wprawianie w ruch wirowy każdej niemal rzeczy: kubeczka, samochodu, bączków. Popularność tzw. kręciołków wśród tych dzieci może mieć związek z działaniami autostymualcyjnymi. Dzieci z autyzmem dokonują również starannej selekcji zabawek mających dla nich znaczenie lub tych, których nie chcą mieć w swoim otoczeniu. W ten sposób próbują się odgrodzić od świata budzącego w nich lęk. Poczucie bezpieczeństwa dzieci z autyzmem zapewniają sobie również przez preferowanie znanych wzorców zachowań i odtwarzanie znanych doznań. W dążeniu do ich odtwarzania kontynuują również zachowania z okresu prenatalnego i niemowlęcego, jak upodobanie do zabaw w wodzie, chętne dotykanie przez nie mydlin – jako skojarzenie z mazią płodową etc.

Znaczenie zabawy dla rozwoju dziecka

Sfera rozwoju	Znaczenie dla rozwoju dziecka
Sfera poznawcza	W zabawie dzieci zyskują wiele informacji o otaczającym je świecie, o ludziach, ich zawodach, przyrodzie, zdobywają nowe doświadczenia i umiejętności. Zabawa umożliwia rozwijanie procesów syntezy i analizy, wymaga koncentracji i zaangażowania uwagi, pamięci, wyobraźni. Dziecko zyskuje również wgląd w siebie, we własne możliwości i ograniczenia.
Sfera emocjonalna	W zabawie dziecko zaspokaja własne potrzeby i pragnienia, które nie mogą zostać zaspokojone w świecie rzeczywistym. Doświadcza różnych emocji, uczy się ich rozpoznawania i panowania nad nimi. Zyskuje wgląd we własne stany emocjonalne, uczy się, że inni ludzie również odczuwają.
Sfera społeczna	Poprzez zabawę dzieci nawiązują kontakty społeczne, uczą się komunikowania z innymi, doskonalą umiejętności językowe. Uczą się reguł obowiązujących w grupie i świecie społecznym, uwzględniania zdania innych osób, poznają role społeczne, właściwości przynależne danej płci.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Okoń, 1987

Zabawa podtrzymuje status quo

W związku z tym można postawić hipotezę, iż zabawa dzieci z autyzmem nie spełnia przypisanych jej funkcji: rozwojowej i terapeutycznej, ale umożliwia dzieciom zachowanie status quo. Poprzez odgradzanie się od świata, preferowanie znanych doświadczeń, unikanie zabaw z rówieśnikami dzieci z autyzmem zapewniają sobie poczucie bezpieczeństwa. W przeciwieństwie do dzieci prawidłowo rozwijających się osoby cierpiące na autyzm nie oswajają świata w sposób aktywny, przez eksplorację, ale wycofują się ze świata społecznego.

Z jednej strony takie zachowanie spełnia funkcję rozwojową, ponieważ umożliwia dziecku poradzenie sobie z rzeczywistością dzięki zrytualizowanym sposobom przywracania równowagi. Z drugiej strony jednak zachowania te są nieadaptacyjne, gdyż uniemożliwiają dziecku poznawanie świata, angażowanie się w nowe czynności i przyczyniają się do pogłębienia deficytów charakterystycznych dla autyzmu. W przypadku dzieci z autyzmem mamy więc do czynienia z mechanizmem błędnego koła. Zaburzenia w zabawie poprzez pogłębianie deficytów stanowiących istotę autyzmu wpływają również na hamowanie rozwoju dzieci cierpiących na to zaburzenie neurologiczne.


Nauczenie dziecka z autyzmem zabawy oraz przywrócenie zabawie jej prawidłowych funkcji jest więc koniecznym warunkiem optymalizowania jego rozwoju. Warto podkreślić, że działania te powinny zostać podjęte jak najszybciej, wraz z wiekiem bowiem społeczny kontekst rozwoju dziecka staje się coraz szerszy, stawia się mu coraz większe wymagania. A to jest równoznaczne z oddziaływaniem coraz większej ilości nieznanych i różnorodnych bodźców, których dziecko nie potrafi zintegrować i które przyczyniają się do pogłębienia jego lęku i dalszego wycofania.

Konsekwencje doboru grupy

Populacja osób z autyzmem jest bardzo zróżnicowana i nie należy jej traktować jako grupy homogenicznej. W związku z tym dalsze rozważania będą dotyczyły dzieci z autyzmem uczestniczących w zajęciach przedszkolnych, u których obserwuje się lekkie lub średnie nasilenie objawów autystycznych.

Dzieci z autyzmem, w przeciwieństwie do ich prawidłowo rozwijających się rówieśników, wymagają systematycznych oddziaływań, aby móc rozwijać prawidłowe wzorce zabawowe. Grupa przedszkolna, w której znajduje się dziecko z autyzmem, powinna być więc nieliczna (5-6 osób), a opiekę nad nią powinny sprawować dwie nauczycielki. Nasuwa się jednak pytanie, w jaki sposób dobrać grupę przedszkolną, czy powinna ona się składać jedynie z osób z autyzmem, czy lepszym wyjściem jest stworzenie grupy integracyjnej. Ze względu na szczupłość miejsca nie sposób odpowiedzieć na to pytanie. Warto jednak się zastanowić nad zaletami i konsekwencjami doboru grupy.

Każde działanie edukacyjne czy terapeutyczne powinno uwzględniać wyjątkową słabość i męczliwość układu nerwowego dzieci z autyzmem. W związku z tym konieczne jest przeplatanie aktywności wymagających dużego wysiłku i zaangażowania z chwilami odpoczynku. Ów „czas wolny” należy jednak również starannie zaplanować, aby uniemożliwić dziecku podejmowanie stereotypowych czynności. Może to być czas poświęcony np. na zabawę w wodzie, masaż dziecka, układnie klocków, oczywiście jeżeli dziecko to lubi, czy przebywanie w tzw. izbach prenatalnych.

Jak wspomniano wyżej, dzieci z autyzmem przejawiają deficyty w integracji polisensorycznej. Wskazane jest więc podejmowanie zabaw mających na celu doświadczanie różnego rodzaju bodźców i sposobu ich integrowania.

Organizowanie torów przeszkód (tor złożony z odcinków o różnych fakturach, np. „jeżyk”, woreczki z ryżem, miska z wodą, gładki kocyk etc.) pokonywanych przez dzieci na bosaka lub na czworakach może się okazać nie tylko cennym doświadczeniem, ale również doskonałą formą zabawy.

W angażowaniu dzieci z autyzmem w zabawę warto wykorzystywać również przedmioty pośredniczące. Przez wspólną aktywność wobec przedmiotów, które nie stanowią dla nich źródła zagrożenia, możliwe jest bowiem zwrócenie uwagi dziecka na drugiego człowieka. W tym celu można wykorzystać samochód, klocek, lub inny przedmiot budzący zainteresowanie dziecka. Uważa się, że nawiązanie i utrzymanie kontaktu wzrokowego z dzieckiem z autyzmem jest podstawowym warunkiem powodzenia terapii.

W podejmowaniu czynności zabawowych warto również wykorzystywać takie przedmioty, które są preferowane przez dzieci z autyzmem (sznury, woda etc.), ucząc ich jednocześnie innego, nowego sposobu ich używania czy łączenia z innymi przedmiotami i zabawami. Nie sposób omówić wszystkich metod ułatwiających i umożliwiających dziecku z autyzmem angażowanie się w prawidłowe czynności zabawowe. Należy podkreślić jednak, iż jest to proces trudny, wymagający systematycznych oddziaływań zarówno w przedszkolu, w domu, jak i podczas terapii oraz uwzględnienia indywidualnego kontekstu rozwoju i możliwości dziecka.

Po pierwsze, zabawa stanowi najważniejszą linię rozwoju dziecka, dzięki niej jest ono wyżej od swojego średniego poziomu rozwoju, od swojego codziennego, zwykłego sposobu zachowania. Po drugie, zaburzenia charakterystyczne dla autyzmu uniemożliwiają dziecku dotkniętemu tym syndromem podejmowanie prawidłowych wzorców zabawowych, wpływając tym samym na pogłębienie tych deficytów. Po trzecie, dziecko z autyzmem, nie angażując się w spontaniczne czynności zabawowe, zostaje pozbawione podstawowego narzędzia pomagającego w osiąganiu coraz wyższego stopnia rozwoju.

Po czwarte, zabawa dziecka z autyzmem nie spełnia przypisanej jej funkcji: rozwojowej i terapeutycznej, ale przyczynia się jedynie do zachowania status quo dziecka. Po piąte, konieczne wydaje się podejmowanie z dziećmi z autyzmem terapii zabawą i przywrócenie jej prawidłowych funkcji, gdyż stanowi ona najbardziej naturalny sposób wpływania na rozwój charakteryzowanej grupy pozwalający na poprawę jej funkcjonowania.


Marta Pieróg
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu