Wychowanie bez wymuszania

Rozwój społeczno-moralny uczniów stanowi dla szkoły zadanie wysokiej rangi, dlatego że w tym okresie kształtują się procesy społecznego przystosowania oraz ustosunkowania się do społecznych systemów wartości.

W środowisku szkolnym powstają więzi rówieśnicze, uczucia przyjaźni, pojawia się potrzeba samodzielności, a także potrzeba przeciwstawiania się innym. Uczeń, przebywając w tym środowisku, stara się przystosować do niego,  w wyniku czego podporządkowuje się konwencjonalnym normom współżycia. Następuje wówczas zaczątek kształtowania postaw i ocen moralnych.

Z chwilą pójścia do szkoły dziecko styka się z grupą społeczną, w której musi się dostosować do nowych warunków i włączyć w życie zespołowe. Przed pójściem do szkoły przebywało w środowisku rodzinnym bądź stykało się z niewielką grupą rówieśniczą. Wejście w środowisko szkolne sprzyja przezwyciężeniu charakterystycznego dla małego dziecka egocentryzmu i familiocentryzmu. W szkole zostaje ono poddane nowym oddziaływaniom społecznym. Staje się członkiem grupy rówieśniczej, spotyka się z nowymi ludźmi, którzy wysuwają nowe wymagania, styka się też z różnymi formami zachowań i różnie rozumianymi zasadami moralnymi.

Szkoła powinna zatem sprzyjać wielostronnemu rozwojowi społeczno- moralnemu ucznia, ułatwić mu przyswojenie norm moralnych, uczyć odróżniania tego, co dobre i godne szacunku od tego, co złe, co zasługuje na pogardę. Powinna uczyć poszanowania każdego człowieka jako osoby rozumnej, wolnej i odpowiedzialnej, a jednocześnie uświadamiać konieczność przeciwstawiania się temu wszystkiemu, co dehumanizuje czy też uprzedmiotawia osobę ludzką. Procesowi temu może sprzyjać cały szereg zajęć dydaktyczno-wychowawczych, ukierunkowanych na rozwijanie umiejętności dostrzegania potrzeb innych ludzi, zauważanie w różnych sytuacjach problemów moralnych oraz dostrzeganie rozbieżności między zachowaniami poprawnymi a nieodpowiednimi.
 

Nauczyciel kieruje rozwojem umysłowym i społecznym uczniów oraz realizuje związane z tym cele wychowania. Szczególne znaczenie ma to  w pierwszych latach nauki, kiedy wszystkie zajęcia prowadzi jeden nauczyciel, będący dla uczniów osobą, która dysponuje wiedzą, wydaje polecenia, zakazy i nakazy oraz egzekwuje ich wykonanie. Nauczyciel już od pierwszych dni pobytu dziecka w szkole powinien pracować nad kształtowaniem właściwych postaw uczniów wobec pozostałych członków grupy. Przede wszystkim powinien się starać wyeliminować zachowania agresywne, a rozwijać umiejętności współdziałania i opanowania podstawowych zasad porządkowych. Każde zachowanie nauczyciela jest jednocześnie oddziaływaniem wychowawczym, dlatego warto zwrócić tutaj uwagę na postawy nauczycieli.

Postawa nauczyciela autokraty, zwana również nakazowo-reglamentacyjnym stylem pracy, polega na dyrektywnym kierowaniu procesem nauczania i wychowania. Charakteryzuje ję to, że wszelkie decyzje w sprawach uczniów podejmuje wyłącznie nauczyciel, nie licząc się z zainteresowaniami uczniów, ich potrzebami i możliwościami. W klasie, którą kieruje nauczyciel autokrata, będzie dominowała kara, perswazja, moralizowanie, nauczyciel nie daje uczniom wyboru, stosuje nakazy, zakazy, polecenia. Wymusza na uczniach sposób działania, krytykuje ich, jest niechętny wobec zmian, jest mało elastyczny, nie jest lubiany przez uczniów, zachowuje od nich duży dystans. Ponadto uczniowie wychowywani autokratycznie, stymulowani do zachowań za pomocą nagród i kar, kierują się wyłącznie własnym dobrem, własnym interesem, nie bacząc na dobro innych i nie są skłonni do udzielenia pomocy innym.

Postawa nauczyciela demokraty polega natomiast na proponowaniu uczniom sposobów rozwiązywania problemów, podsuwaniu im wzorców zachowania bez wymuszania określonego działania z ich strony. W klasie, którą kieruje taki nauczyciel, dominuje współdziałanie, wymiana poglądów, nauczyciel zachęca uczniów do wyrażania własnych sądów, do próby podejmowania własnych decyzji. Ganiąc lub aprobując zachowanie uczniów, nauczyciel stara się ukazać prawidłowe postawy społeczno-moralne.

Szkoła dla ucznia jest pomostem, który wprowadza go w życie społeczne oraz przygotowuje do życia w społeczeństwie. Wprowadza ucznia w samodzielny, aktywny i prawidłowy proces poznania, w którym wiadomości i umiejętności stają się środkiem pozwalającym na dochodzenie do oceniania i wartościowania własnych zachowań i zachowań innych. Wychowanie społeczno-moralne ucznia w szkole stanowi zatem ważny element edukacji, gdyż postawy człowieka są wyrazem jego udziału w życiu, a normy współżycia są ważne i zawsze obecne.


Lilla Bobakowska
Jesienna