Punktowy system motywacyjny

Młodzież zrzesza się niechętnie, a jeśli już, to najczęściej na krótko, wśród członków organizacji brakuje systematycznej pracy, stawiania długofalowych celów. Jednym z pomysłów, który pozwala w naturalny sposób zwiększyć zaangażowanie członków grupy młodzieżowej, może być punktowy system motywacyjny. Jest on stosowany obecnie w wędrowniczej drużynie harcerskiej, ale może być też użyteczny w innych środowiskach młodzieżowych. Takie rozwiązania wprowadziły np. Polskie Towarzystwo Turystyczno Krajoznawcze, aukcje internetowe i niektóre uczelnie.

Specyfiką działania organizacji młodzieżowych jest to, że przynależność członków jest oparta na dobrowolnej i bezinteresownej aktywności. Od osób pracujących społecznie bardzo trudno jest wyegzekwować wykonanie działań, których się podjęły. System kar i nagród organizacyjnych zawiera zwykle bardzo skromne możliwości ich wykorzystywania, najczęściej w sytuacjach skrajnych. Jedynym negatywnym motywem może być tylko groźba utraty członkostwa. Z kolei wyróżniający się w pracy stowarzyszeniowej członkowie nie otrzymują żadnych wynagrodzeń lub wyróżnień za swoje osiągnięcia, gdyż brakuje obiektywnych narzędzi oceny działalności społecznej. Trudno jest w grupie uzgodnić, jak duży wkład dana osoba wniosła w realizację konkretnego projektu, czy działała aktywniej niż w poprzednim okresie i jak jej działalność porównać z działaniami osoby o mniejszym nakładzie pracy, ale za to o spektakularnych osiągnięciach.

Problem obiektywnego porównania zaangażowania poszczególnych osób jest o tyle istotny, że wiąże się z koniecznością wyboru najbardziej aktywnych członków organizacji w celu przyznania im nagród honorowych bądź materialnych. Trudno jest jednak znaleźć wspólne kryteria oceny działalności wszystkich członków grupy i wyboru tych najbardziej zasłużonych. Z drugiej strony, jeśli cała grupa ma świadomość permanentnej złej pracy niektórych członków i ocena ta jest wynikiem przyjętych przez całą grupę zasad wartościowania, łatwiej jest jej się rozliczyć z dotychczasowej działalności, a następnie podjąć działania dyscyplinujące lub pobudzające aktywność organizacyjną źle ocenionych.

W drużynie harcerskiej o charakterze wędrowniczym, w której zastosowano punktowy system motywacyjny, główną rolę w ocenie działalności poszczególnych członków pełnią punkty, które są wewnętrzną walutą organizacyjną. Każdy członek drużyny ma własne konto, na którym zapisuje się wszystkie dokonania harcerskie mierzone w punktach. Konto jest jawne i stanowi pewnego rodzaju dokumentację działalności w organizacji. Takie konto zastępuje mało funkcjonalne książeczki służbowe i może być łatwo wykorzystane do przygotowania szczegółowych zaświadczeń o działalności wolontariackiej. Suma przychodów harcerskich punktów danej osoby za okres np. miesiąca jest wskaźnikiem umożliwiającym jej regularne aktualizowanie. Pierwsze miejsce w tym rankingu otrzymują osoby o największym przyroście punktów harcerskich za dany okres. Suma przychodów punktów harcerskich wszystkim członków grupy jest zobiektywizowanym wskaźnikiem samooceny aktywności całej grupy. Comiesięczny monitoring jest odbiciem aktywności drużyny.

Procedura przyznawania punktów harcerskich polega na tym, że cała drużyna podsumowuje i ocenia realizację projektów i zadań oraz przyznaje punkty harcerskie na podstawie wniosków liderów grupy. Przyznanie punktów harcerskich jest prawomocne, jeśli na zbiórce było ustalone wcześniej quorum. Liderzy grupy wnioskują przyznanie określonej liczby punktów harcerskich danej osobie za konkretnie zadanie. Jeden lider może wnioskować przyznanie punktów harcerskich wszystkim podległym mu osobom, ale nie dla siebie; taki wniosek może złożyć tylko jego przełożony lub opiekun drużyny. Nie można też wnioskować kilkakrotnie o przyznanie punktów harcerskich na podstawie tej samej aktywności organizacyjnej,

Punkty harcerskie są przydzielane w głosowaniu tajnym przez wszystkich członków drużyny obecnych na zbiórce. Maksymalnie za konkretne zadanie można przyznać nie więcej punktów harcerskich niż wnioskowaną przez lidera ich liczbę podzieloną przez liczbę uczestników zbiórki. Oznacza to, że w sumie, za konkretne zadanie, dana osoba może otrzymać minimalnie zero, a maksymalnie tyle punktów, ile wnioskował dla niej lider projektu czy grupy. Można przeprowadzić jedno zbiorcze głosowanie, uwzględniające wszystkie wnioski o przyznanie punktów harcerskich. Przyznane punkty dolicza się do indywidualnych kont z wyszczególnieniem, za jaki projekt zostały przyznane. Indywidualne konta są jawne i ogólnodostępne, pełnią także funkcję dokumentacji ścieżki kariery w organizacji młodzieżowej.

Punktów harcerskich nie można oddawać, ale można je wymieniać na określone dobra. Tymi rzadkimi dobrami może być: zatwierdzone przez drużynowego dofinansowanie imprez, wycieczki dla ograniczonej liczby członków, podarowanie przedmiotów pomocnych w działalności organizacyjnej, usługi świadczone dla członków organizacji, wykonanie drobnych gadżetów firmowych.

Opierając się na tej strukturze “wynagradzania” członków lub wolontariuszy, można stworzyć cały system nagród honorowych przyznawanych za największy przyrost punktów harcerskich na indywidualnym koncie w danym okresie, np. przechodni honorowy puchar grupy dla jej najaktywniejszego członka w ciągu roku czy też przyznawanie nagród materialnych w postaci dofinansowania wycieczki dla osoby o największym przyroście punktów harcerskich w ciągu ostatniego miesiąca.

Punkty harcerskie mogą też być obiektywnym narzędziem wyłaniania osób na imprezy o ograniczonej liczbie uczestników; na przykład mogą posłużyć do wyboru osób powyżej określonego progu lub spośród pierwszych pięciu chętnych osób o największym przyroście punktów harcerskich w ostatnim kwartale. Punkty harcerskie można wykorzystać do regulowania poziomu zaangażowania w działanie organizacji, np. przez zmiany w zasadach przyznawania nagród honorowych i materialnych, udzielania premii w punktach harcerskich dla całej grupy za zrealizowanie trudnych projektów, pobudzenie aktywności na mniej popularnej płaszczyźnie działań.

Wdrożenie punktowego systemu motywacyjnego pozwala na zobiektywizowaną wzajemną oceną aktywności zarówno całej grupy młodzieży, jak i jej poszczególnych członków. To doskonałe, moim zdaniem, kryterium oceny włożonej pracy i efektów działań, a nie np. długości stażu w organizacji, swoisty ranking oparty na przyroście punktów harcerskich na indywidualnych kontach. System ten pozwala wyłonić osoby najaktywniejsze i cieszące się największym uznaniem w grupie, ale dostrzec także tych, którzy byli mniej aktywni, określić przejrzyste wymagania członkowskie. Zapewnia uznawaną przez wszystkich w grupie podstawę do podjęcia działań dyscyplinujących, umożliwia członkom organizacji wybór indywidualnej strategii działania, optymalnej ze względu na dostępne zasoby poszczególnych osób.

W systemie tym tkwi też możliwość pojawienia się zjawiska inflacji punktów. Może się tak stać w przypadku dużej aktywności wielu członków grupy albo z powodu przyznawania dużej liczby punktów harcerskich i jednocześnie małych wymagań lub braku nagród za daną liczbę punktów. Może to skutkować obniżeniem roli motywacyjnej systemu punktowego. Wyjściem z sytuacji inflacji może być określenie na nowo przez radę drużyny progów liczby punktów harcerskich potrzebnych do otwarcia lub zamknięcia próby harcerza, pozyskanie dla drużyny dóbr, które mogłyby być wymienione za punkty harcerskie, określenie w punktach harcerskich wielkości “wpisowego” na najbardziej atrakcyjne imprezy organizacyjne, wprowadzenie “opłaty” w punktach harcerskich za korzystanie z trudno dostępnego sprzętu itp.

Innym jeszcze zagrożeniem może być sytuacja, kiedy punkty są traktowane przez członków jako wartość, którą zdobywa się dla nich samych. Wówczas decydująca rola przypada liderowi grupy, który świadomy celów wychowawczych organizacji podejmie się wytłumaczenia członkom, na czym polega efekt zbierania punktów, które w istocie stanowią jedynie narzędzie do osiągania internalizacji wartości organizacji, a motywacja zewnętrzna, oparta na zdobywaniu punktów, przekształca się w motywację wewnętrzną skierowaną na przyjęcie jako swoich wartości i celów organizacji.

Opisana koncepcja wymaga zapewne jeszcze sporo udoskonaleń, by można ją było pomyślnie wdrażać do działalności grup młodzieżowych. Brak jest też jak dotąd badań, które by zweryfikowały skuteczność tego systemu w konkretnych środowiskach młodzieżowych i pokazały jego wpływ na zaangażowanie członków w działania danej organizacji. Dlatego też będę wdzięczny za wszelkie uwagi i opinie, które pozwolą na dokładną analizę i modyfikację szczegółów koncepcji. Uwagi proszę nadsyłać pod adresem e-mail: psm@kamil.rzeszow.pl


Kamil Wais
Uniwersytet Rzeszowski