Oświadczam, że zapoznałem się i akceptuję
Politykę prywatności



Warsztat metodyczny pedagoga specjalnego



Specyfika pracy z dziećmi niepełnosprawnymi zmusza pedagogów do ciągłych poszukiwań nowych, ciekawych metod pracy, które zachęcą dzieci do poznawania najbliższego otoczenia. Wymaga to jednak wielkiego wyczucia i zrozumienia problemu , by umiejętnie dostosować konkretne ćwiczenia do rodzaju zaburzeń u danego dziecka. Nie każda bowiem metoda może być wykorzystana w terapii dzieci z wszystkimi niepełnosprawnościami , co nie oznacza jednak, iż nie możemy z powodzeniem wykorzystywać tylko jej pewnych elementów.


Sytuacje terapeutyczno-wychowawcze powinny bowiem zawierać taki układ elementów, w którym zadanie dostosowywane jest do możliwości ucznia, a wymagania – w razie potrzeby – obniżane, względnie podwyższane. Nie oznacza to jednak zupełnego wyeliminowania sytuacji utrudnienia, które w późniejszej fazie oddziaływań terapeutycznych są konieczne choćby do wywołania satysfakcji poznawczej u dziecka (B. Kaja, 2001).

Niniejszy artykuł może stać się zatem czytelnym i prostym drogowskazem, w jaki sposób poruszać się po szerokiej ofercie metodycznej oraz umożliwi każdemu pedagogowi stworzyć odpowiedni program terapeutyczny dostosowany do indywidualnych potrzeb dziecka.

Dyrektywne metody terapii

Terapia behawioralna
Terapia behawioralna oparta jest na warunkowaniu sprawczym i reaktywnym, a jej elementy obejmują:
»» trening podstawowy - nauka koncentrowania uwagi na drugiej osobie, uczenie imitowania ruchów i dźwięków,
»» pracę nad trudnymi zachowaniami - agresją, autoagresją, autostymulacją,
»» powodowanie zmian w zachowaniu poprzez manipulowanie konsekwencjami tych zachowań - stosowanie wzmocnień dodatkowych: konkretnych i społecznych,
»» rejestrację zachowań - nauka witania się, budowanie umiejętności komunikacyjnych.

Szczególne zalety tej metody uwidaczniają się we wczesnym wspomaganiu rozwoju dziecka autystycznego. Im wcześniej zostaną podjęte oddziaływania terapeutyczne, tym większe szanse na poprawę funkcjonowania dziecka autystycznego (A. Budzińska, I. Ruta-Sominka, 2003). Elementy terapii behawioralnej mogą być również z powodzeniem stosowane w pracy z dzieckiem nadpobudliwym psychoruchowo, a ich celem jest tutaj modyfikacja zachowania dziecka poprzez wygaszanie złych nawyków, a tym samym wzmacnianie dobrych (T. Wolańczyk, T. Kołakowski, M. Skotnicka 1999).
Terapia behawioralna ma również zastosowanie w pracy z dzieckiem z Zespołem Tourette’a, co pozwala na zmniejszenie częstotliwości występowania lub wyeliminowanie licznych tików ruchowych i werbalnych (M. Kutscher, 2007).

Terapia Holding

Często stosowaną terapią w modyfikacji zachowań dzieci autystycznych jest "holding" (ang. przytulanie, trzymanie), którą mogą prowadzić rodzice dziecka. Założenia jej wywodzą się z koncepcji etiologicznych w psychiatrii. Celem tej metody jest budowanie lub przywrócenie więzi emocjonalnej pomiędzy matką a dzieckiem poprzez wymuszanie bliskiego kontaktu fizycznego. Metoda „opiera się na założeniu, że przyczyną autyzmu jest brak poczucia bezpieczeństwa dziecka w jego relacji z matką” (K. J. Zabłocki, 2002) i polega na przytulaniu dziecka nawet wbrew jego woli, często przy jego wyraźnym oporze.

Niedyrektywne metody terapii
Metoda Opcji
Metoda Opcji wymyślona została przez amerykańskie małżeństwo B. i S. Kaufmanów, którzy w obliczu nieskuteczności metod terapii wobec własnego dziecka autystycznego, zaczęli szukać nowych rozwiązań (B. i S. Kaufman, 1994).
Główne zasady tej metody to przede wszystkim:
»» zaakceptowanie dziecka takim, jakie jest,
»» uznawanie, iż dziecko samo wie co jest dla niego najlepsze,
»» tworzenie klimatu komfortu w kontaktach pomiędzy rodzicami a dzieckiem (M. Swenson, 2005).

Każda sesja terapeutyczna jest inna - nie ma jednego schematu zajęć. W chodzący do pokoju terapeuta nastawia się na odbieranie bodźców, które wysyła dziecko. Naśladuje je – jego ruchy, mimikę i dźwięki. Dziecko ma tym sposobem zwrócić uwagę na osobę terapeuty. Gdy dziecko świadomie unika kontaktu wzrokowego, terapeuta wchodzi w pole jego widzenia - macha dziecku przed oczyma. Ten etap nazywany jest wchodzeniem w świat dziecka (K. J. Zabłocki, 2002). Gdy naśladownictwo przyniesie skutek, dziecko nas dostrzega, możemy przejść do następnego etapu terapii, którymjest wzbogacone, wyolbrzymione naśladowanie. Dziecko wtedy zwraca uwagę na te złe zachowania, przez co dostrzega ich negatywny charakter. Gdy podopieczny zdolny jest już do nawiązania kontaktu wzrokowego, nie unika przytulania, a stereotypy zanikają, można stawiać trudniejsze zadania - można od dziecka zacząć wymagać.
Polecenia kierowane muszą być jednak jasne i zrozumiałe, muszą także bazować na najbliższym otoczeniu, na przedmiotach prostych i znanych dziecku.

Metoda Knillów
Metoda Marianny i Christophera Knillów opiera się przede wszystkim na założeniu, iż prawidłowy rozwój człowieka determinowany jest znajomością własnego ciała i składa się z dwóch podejść: „Dotyk i Komunikacja” oraz „Programy Aktywności, Świadomość Ciała i Komunikacja”. Pracując przez wiele lat z osobami niepełnosprawnymi, autorzy doszli do wniosku, że odpowiednio skonstruowany program terapeutyczny jest w stanie obudzić inicjatywę nawet w osobach najgłębiej upośledzonych, a więc najbardziej wycofanych. Oparli się na założeniu, że najważniejszym kanałem sensorycznym jest skóra. Dotyk jest bowiem pierwszym wrażeniem, jakiego doznajemy, a od naszej wrażliwości dotykowej zależy umiejętności nawiązania kontaktu z otoczeniem, który z kolei jest podstawą kształtowania się kolejnych umiejętności, w tym bardzo istotnej komunikacji (Ch, Knill, M. Knill, 1995, Ch. Knill 1995).

Programy Aktywności to przede wszystkim ruch i dotyk w połączeniu ze specjalnie skomponowaną muzyką. Zgodnie z założeniami twórców realizacja programu ma prowadzić do otwarcia się na kontakt z drugim człowiekiem. Sprzyja temu forma, w jakiej prowadzone są ćwiczenia – dziecko wykonuje je razem z partnerem, najczęściej rodzicem jako osobą znaną i znaczącą, a więc dającą poczucie bezpieczeństwa (L. M. Bożek, 2005). Metoda ta ma zatem szerokie zastosowanie w pracy z dziećmi upośledzonymi umysłowo, wymagającymi stymulacji taktylnej i ruchowej.

Nie bez znaczenia jest tu również melodia – łagodnie aktywizująca, pojawiająca się na początku każdego z Programów, która pomaga skupić uwagę i pozwala przewidywać, co będzie dalej, co z kolei wzmacnia poczucie bezpieczeństwa. Uczestnicy szybko uczą się kolejności ćwiczeń, rozpoznając je po odpowiednim motywie muzycznym – staje się więc elementem stałości i przewidywalności tak ważnym dla osób autystycznych (H. Olechnowicz, 2004).

Metoda Integracji Sensorycznej

Podstawę założeń opracowanej przez A. J. Ayres terapii stanowi zjawisko integracji czynności zmysłowych. Na proces ten składają się:
»» odbiór bodźców za pomocą zmysłów,
»» segregowanie – eliminowanie dokonywane w obrębie układu nerwowego, a także rozpoznawanie i przypisywanie odpowiednich znaczeń bodźcom,
»» łączenie tych informacji uprzednio odebranymi,
»» kojarzenie ich z posiadanymi doświadczeniami czuciowymi lub ruchowymi,
»» wytwarzanie odpowiednich reakcji adaptacyjnych na dane bodźce,
»» zapamiętanie tych sposobów reagowania w celu przyszłego wykorzystania ich.

Przebieg procesu integracji zmysłów decydować będzie zarówno o jakości wykonywanych przez dziecko ruchów, rozwoju świadomości własnego ciała, jak i o sposobie postrzegania świata. Proces integracji sensoryczno – motorycznej nie zawsze jednak przebiega prawidłowo. W pracy z dziećmi z zaburzonym rozwojem psychoruchowym, upośledzonymi umysłowo czy nadpobudliwymi możemy zaobserwować na poszczególnych etapach tego procesu różnego typu zaburzenia. Mogą one przybierać rozmaite formy, np. zaburzeń napięcia mięśniowego, nieadekwatności ruchowej, obniżonej koncentracji uwagi, zaburzeń koordynacji wzrokowo – ruchowej, trudności w rozwoje mowy, zaburzeń zachowania.

Zasadniczym celem tej terapii jest wzbogacanie zdolności mózgu do dostrzegania bodźców płynących z otoczenia, do odczytywania i zapamiętywania ich oraz opartego na tej podstawie świadomego działania. Charakterystyczne jest to, że terapeuta nie jest skoncentrowany na efekcie terapii, lecz na jej przebiegu – nie walczy z objawami, lecz z ich przyczynami, a jego działania - oparte na wynikach bardzo szczegółowej diagnozy (tzw. test południowo – kalifornijski – SCSIT). Terapia SI wymaga od terapeuty olbrzymiego wyczucia. Jeśli na etapie obserwacji udało się ustalić, które bodźce są przetwarzane w sposób wypaczony, rozpoczyna się długi okres wspólnego działania dziecka i terapeuty. Interwencja rozpoczyna się z reguły programem podstawowym Integracji Sensorycznej, który pozwala nam zająć się terapeutycznie podstawowymi brakami danego dziecka. Pracujemy tu w podstawowych zakresach postrzegania jak równowaga, system dotykowy i propriocepcja (czucie głębokie). Budując dopiero na tym dalszą terapię, zajmujemy się zaburzeniami integracji pozycji i bilateralności, przy czym dużą rolę odgrywa tu integracja wrodzonych odruchów chwytnych, ćwiczenia na polepszenie kontroli wzrokowej oraz niezaburzona współpraca obu części ciała (E. Tomasik, E. Mazanek, 1998).

Metoda ta ma więc również zastosowanie w pracy z dziećmi słabowidzącymi i niewidomymi – dla pierwszych jest formą stymulacji wzrokowej w połączeniu z innymi zmysłami, drugim zaś umożliwia ćwiczenie i umiejętne wykorzystanie zmysłów kompensujących. Dzieci słabosłyszące i niesłyszące mają również niepowtarzalną możliwość usprawniania zdolności polisensorycznych.

Mając natomiast na uwadze fakt, iż u dzieci z autyzmem istnieje problem nieprawidłowości funkcjonowania układu limbicznego (co z kolei wiąże się z zakłóceniami w odbiorze wrażeń węchowych i smakowych) należy stwierdzić, że jedną ze skuteczniejszych metod terapii dzieci autystycznych staje się w tym ujęciu właśnie metoda Integracji Sensorycznej (M. Sekułowicz, 2005).

Należy jednak pamiętać, że przede wszystkim jest to terapia podstawowa, która nie zamierza wyeliminować rozległych braków rozwojowych bez dodatkowego treningu poszczególnych sprawności. Terapia ta przygotowuje jedynie dziecko, umożliwia nowe doświadczenia w uczeniu się i pomaga złagodzić określone zaburzenia w przetwarzaniu postrzegania. Terapię Integracji Sensorycznej powinno się więc zawsze wkomponować w całościową koncepcję pomocy osobom autystycznym i uwzględniać przy tym indywidualną sytuację życiową danego dziecka (S. Dzikowski, 1995).

Metoda Domana i Delacato
Metoda ta jest kontynuacją metody Faya. Powstała w wyniku działalności fizjoterapeuty Glena Domana. W 1976 roku założył on Instytut Faya w Filadelfii (tzw. Instytut Budowania Ludzkich Możliwosci). W metodzie tej wychodzi się z założenia, iż na drodze rozwoju zdrowego dziecka pojawia się sześć najważniejszych obszarów, służących do pełnego funkcjonowania istoty ludzkiej - są nimi: wzrok, słuch, dotyk, ruch, mowa oraz sprawność rąk. W czesne usprawnianie dzieci ma doprowadzić do tego, by nieuszkodzona część mózgu, przyjęła zadania jego uszkodzonej części. Na pierwszy plan wysuwa się tu koncepcję inteligencji. Zaznacza się przy tym, że mózg rośnie i wtedy doskonale się rozwija, gdy poza jego indywidualnymi możliwościami maksymalnie zapewnia mu się ze strony otoczenia wszystkie możliwości dla rozwoju ruchu, mowy, zdolności manualnych. Metoda Domana wyróżnia cztery bloki rozwojowe, w ramach których dokonuje się usprawnienie. Wymienia się zatem:
»» Blok rozwoju fizjologicznego, w zakresie którego proponowane jest spożywanie dużej ilosci witamin.
»» Blok rozwoju intelektualnego zmierzający do ciągłego doskonalenia intelektu, dzięki przekazowi "bitów inteligencji".
»» Blok rozwoju społecznego przygotowujący do życia w społeczeństwie poprzez podanie zasad i norm współżycia społecznego i troskę o rozwój emocjonalny.
»» Blok rozwoju fizycz nego zakładający osiąganie doskonałości fizycznej za pomocą pełzania, raczkowania, poprawnego chodzenia, ćwiczeń gimnastycznych.

Usprawnianie metodą Domana stanowi zatem bodźcowanie mózgu odpowiednimi sygnałami. Dzięki np. wielosensorycznej stymulacji następuje rozwój poszczególnych zmysłów: dotyku, smaku, wzroku, słuchu (J. K. Zabłocki, 1998).
Terapia ta przebiega w dwóch podstawowych etapach:
1. przetrwanie, które polega na wyeliminowaniu sensoryzmów,
2. terapia właściwa – czyli zmiana kierunku rozwoju w celu umożliwienia mu funkcjonowania w społeczeństwie (J.K. Zabłocki, 2002).

Metoda ta wnosi wiele wartości do usprawniania. Podawane „bity informacji” przynoszą nowe doświadczenia, wzbogacając tym samym wiedzę o otaczającym świecie. Słabą stroną tej metody jest angażowanie wielu osób w ciągu dnia do usprawniania zaledwie jednego dziecka. Mimo to, wiele z jej elementów można wykorzystać w kompleksowym usprawnianiu dzieci i młodzieży z mózgowym porażeniem dziecięcym (J. K. Zabłocki, 1998), niepełnosprawnych intelektualnie, nadpobudliwych psychoruchowo, autystycznych (J. K. Zabłocki, 2002).

Metoda F. Affolter
Metodę nauczania osób wymagających podejścia specjalnego, jaką przedstawia F. Affolter, określić można jako psychopedagogikę rozumnego działania dłoni – gdyż autorka skupia się przede wszystkim na rozwiązywaniu przez dziecko problemów życia codziennego, a więc przede wszystkim na wyzwalaniu celowego skutecznego działania dłoni i poznawania własnego działania (F. Affolter, 1997).

Metoda proponowana przez autorkę przeznaczona jest dla osób z ograniczonymi zaburzeniami spostrzegania, które nie są zdolne do samodzielnego zaprogramowania czynności złożonych, nawet tych, które mogą wydawać się proste (a więc dzieci niepełnosprawne intelektualnie, autystyczne, z zaburzeniami rozwoju psychoruchowego, nadwrażliwości taktylnej). Pomoc takiej osobie polega przede wszystkim na tym, że terapeuta kładzie ręce na grzbietowej stronie dłoni lekko ukierunkowuje ich działanie, wyczuwając jednocześnie, czy i kiedy dziecko jest gotowe by poddać się kierowaniu. Należy jednak zaznaczyć, że terapeuta nigdy nie wyręcza pacjenta, który przeżywa wysiłek jako własny, doznaje siebie jako sprawcę. Dziecko obserwuje swoje ręce i skutki wykonywanych przez siebie czynności. W czasie tych zabaw dostarcza się dziecku różnorodne doznania zmysłowe (zapach, kolor, smak). Gdy instruktor rozwiązuje problem, prowadząc dziecko z zaburzeniami spostrzegania, przekazuje mu tym samym informacje o zmianach oporu, przez co dziecko nabywa doświadczenia w zakresie stosunków przyczynowo-skutkowych, włączając w to doświadczenia czuciowe, odnoszące się do materiałów (A. Frohlich, 1998).

Kinezjologia Edukacyjna
Metoda P. i G. Dennisonów opiera się na stosowaniu ukierunkowanych ćwiczeń ruchowych, które mają na celu pobudzić różne obszary mózgu. Ćwiczenia te to przede wszystkim ćwiczenia koordynacji ruchowej całego ciała, koordynacji ruchowo-wzrokowej oraz koordynacji pracy zmysłu wzroku, słuchu, czucia proprioceptywnego, równowagi z obszarami planowania ruchowego w korze mózgowej, czucia przestrzeni, myślenia i przewidywania (H. Nawrocka, 2006). Współczesne warunki uczenia się powodują, że prawidłowy rozwój dzieci zostaje zaburzony. We współczesnej szkole wymaga się od dziecka ogromnej pracy umysłowej, wysokiego poziomu wewnętrznej samokontroli, aby osiągnąć określone umiejętności szkolne przy minimalnym wykorzystaniu ruchu. Powoduje to frustracje, lęk i strach, czy poradzi ono sobie z nauką, blokuje radość ze zdobywania nowej wiedzy, hamuje rozwój, spontaniczność twórcze myślenie. W sytuacji stresu ciało napina się, powoduje to włączenie odruchów "ochronnych". W takiej sytuacji aktywizowane są przede wszystkim tylne partie mózgu, w których włączają się mechanizmy przetrwania. Blokowany jest przepływ informacji do przednich partii mózgu, w których mogą być one przetwarzane w przyczynowo warunkujących obszarach mózgu. Stres, włączony "odruch ochronny", powoduje zawężenie pola uwagi, a więc w konsekwencji ograniczenie możliwości poznawczych. Gimnastyka Mózgu jest jednym ze sposobów na obniżenie poziomu stresu w procesie uczenia się, pozwala obniżyć nadmierne napięcie mięśniowe, usprawnia koordynację wzrokowo-słuchowo-ruchową - dlatego też ćwiczenia te mają tak duże zastosowanie w pracy z dzieckiem wymagającym usprawniania zmysłowo-ruchowego, z trudnościami w uczeniu się, niepełnosprawnym intelektualnie, nadpobudliwymi psychoruchowo i autystycznym, a fakt, iż ćwiczenia te mogą być wykonywane zarówno w pozycji stojącej, siedzącej, jak i leżącej daje możliwość poczucia sukcesu również u dzieci niepełnosprawnych ruchowo (S. Masgutowa, 2006).

Metoda Ruchu Rozwijającego
Metoda W. Sherborne jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych metod terapii ogólnorozwojowych w Polsce. Głównym założeniem metody Ruchu Rozwijającego jest posługiwanie się ruchem jako narzędziem we wspomaganiu rozwoju psychoruchowego i w terapii zaburzeń rozwoju. Metoda W. Sherborne znalazła zastosowanie w pracy z dziećmi przejawiającymi różnorodne dysfunkcje zarówno jako oddziaływanie terapeutyczne, jak i element pracy z dziećmi na różnych zajęciach. Podczas zajęć dzieci wyrabiają w sobie poczucie bezpieczeństwa, zaufania wobec innych, odpowiedzialności. Zajęcia mają pomóc dziecku w poznaniu samego siebie, w zdobyciu do siebie zaufania, poznaniu innych i nauczeniu się ufania im, nauczeniu się aktywnego, twórczego życia oraz nawiązywania bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem (K. Zabłocki, 2002). Udział w ćwiczeniach metodą W. Sherborne ma na celu stworzyć dziecku okazję do poznania własnego ciała, usprawnienie motoryki, poczucie swojej siły, sprawności i związku z tym możliwości ruchowych. Podczas ćwiczeń ruchowych dzieckomoże poznać przestrzeń, w której się znajduje, przestaje on być dla niego groźna. Czuje się ono w niej bezpiecznie, staje się aktywne, przejawia większą inicjatywę, może być twórcze. Nawiązywanie bliskiego kontaktu, opartego na zaufaniu i współpracy, daje możliwość poczucia wspólnoty i przeżycia szczęścia.

Metoda Dobrego Startu
Metoda Dobrego Startu to polska modyfikacja metody francuskiej, opracowana przez M. Bogdanowicz. W porównaniu z oryginałem wprowadzono nowe elementy: formę i układ ćwiczeń, nowe zestawy wzorów z polskimi piosenkami ludowymi i dziecięcymi. W metodzie tej istotną rolę pełnią trzy podstawowe elementy: element wzrokowy (znak graficzny), element słuchowy (piosenka) i motoryczny (realizacja znaku graficznego z rytmem piosenki). Zgodnie z tymi elementami ćwiczenia stosowane w tej metodzie służą usprawnianiu czynności analizatorów: słuchowego, wzrokowego i kinestetyczno-ruchowego. Przyczyniają się równocześnie do kształtowania lateralizacji oraz orientacji w schemacie ciała, jak i przestrzeni.

Metoda M. Bogdanowicz służy nauce pisania i czytania, stąd w metodzie tej w trakcie ćwiczeń zwraca się uwagę na poprawne ułożenie ręki dziecka, na rytm i tempo śpiewanych piosenek oraz poprawność artykulacji. Służy ona również koordynacji wzrokowo-przestrzennej, a także rozwija pamięć słuchowowzrokową. Proponowane tu ćwiczenia ruchowo-słuchowe pozwalają wykonywać ruchy w ściśle zlokalizowanej przestrzeni, kształtując jednocześnie kierunkowy aspekt spotrzegania. Jest to ważne dla dzieci z zaburzoną orientacją przestrzenną. Metoda ta spełnia również funkcje korekcyjne - poprzez wyrównywanie deficytów rozwojowych, daje także możliwość odreagowania napięć (J. K. Zabłocki, 1998). W celu dostosowania metody do potrzeb dzieci z różnymi zaburzeniami rozwojowymi, powstało wiele jej modyfikacji.

Metoda Marii Montessori

Podstawą metody Montessori jest nauczanie wielozmysłowe. Umożliwia to oddziaływanie na wiele zmysłów, co jest warunkiem niezbędnym do powstawania skojarzeń w procesie zdobywania doświadczeń i wiedzy. Podstawowy zasób pojęć, jakimi musi się posługiwać dziecko, aby móc zrozumieć otaczający je świat, bywa przyswajany tylko na drodze wielokrotnego powtarzania odbieranych przez nie wrażeń i kojarzenia ich z odpowiednimi nazwami i sytuacjami. Dlatego metody stosowane w postępowaniu rehabilitacyjnym z dziećmi upośledzonymi umysłowo okazują się najskuteczniejsze wtedy, gdy opierają się na uaktywnianiu różnorakich funkcji spostrzeżeniowych, pamięci, różnicowania bodźców, ćwiczeniu uwagi oraz na kojarzeniu ze sobą wrażeń wielozmysłowych. Zajęcia, podczas których wykorzystywane są elementy tej metody są także okazją do nawiązywania kontaktów społecznych między dziećmi. Wychowankowie uczą się samodzielności i niezależności poprzez opanowywanie umiejętności praktycznych, takich jak ubieranie i rozbieranie się, nakrywanie do stołu i sprzątanie po posiłku, troskę o otoczenie i wiele innych. Specjalnie przygotowane otoczenie wychodzi naprzeciw fizycznym, emocjonalnym, intelektualnym i społecznym potrzebom małego dziecka. Odpowiednie pomoce rozwojowe pozwalają dzieciom na wielozmysłowe poznawanie świata, pomagają rozwinąć słownictwo, a także doskonalić koordynację wzrokowo - ruchową. Sposób, w jaki towarzyszymy dziecku w jego działaniach ośmiela je, pozwala uwolnić wrodzoną ciekawość, daje możliwość ćwiczenia koncentracji uwagi, a także rozbudza umiłowanie porządku.

Dziecko uczestniczy w życiu grupy, ucząc się cierpliwości, ostrożności, dzielenia z innymi. Nie brakuje mu zajęć artystycznych, ruchowych i muzycznych. Zgodnie z ideą M. Montessori należy starać się z uwagą obserwować postępy i trudności dziecka, poświęcać mu uwagę i indywidualną opiekę. W pracy wykorzystać można materiały artystyczne związane z ekspresją muzyczną, plastyczną i zręcznościową dziecka. Tego typu zajęcia przynoszą dzieciom wiele radości, rozbudzają ich zainteresowania, ciekawość, rozwijająsamodzielność i wiarę we własne siły, formują postawy wzajemnej pomocy bez rywalizacji oraz kształcą indywidualne uzdolnienia (www.montessori.pl).

Metoda C. Sutton
Metoda ta została opracowana w Wielkiej Brytanii w latach 80 przez psychologa Carlę Sutton. Jest to 8 tygodniowy psychoedukacyjny program szkoleniowy dla rodziców nt. "Jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami u dzieci". Wymaga on pracy nie tylko od dziecka, ale też od rodziców. Rodzina pracuje w tym programie nad jednym wybranym zachowaniem, konkretnymi bardzo jasno określonym – aby go zmienić. Polega na wypełnianiu przez 8 tygodni kart wybranego zachowania i realizowaniu rad wg 8 książeczek.
Dotyczą one:
»» obserwacji trudnego zachowania,
»» co poprzedza i co następuje po trudnym zachowaniu,
»» co robić, gdy pojawi się trudne zachowanie,
»» nagrody i kary,
»» kłopoty ze snem,
»» co wywołuje trudne zachowania,
»» szersze zastosowanie metody,
»» jak utrwalić pozytywne zmiany w zachowaniu dziecka.

Metoda C. Sutton pomaga rodzicom nauczyć się zamiany zachowań niepożądanych na pożądane, czyli takie, jakie oczekujemy od dziecka. (C. Sutton, 1992). Zastosowanie tej metody lub jej elementów możliwe jest również w codziennym oddziaływaniu edukacyjnoterapeutycznym.

Arteterapia
Terapia przez sztukę przeznaczona jest dla osób, które często nie potrafią rozróżnić i nazwać swoich stanów emocjonalnych, z trudem okazują emocje i nie potrafią o nich mówić innym, nie potrafią odróżniać i nazywać emocji innych osób na podstawie ich zachowania, wnioskować co mogą oni przeżywać, nie potrafią zachowywać się adekwatnie do przeżywanych emocji, często reakcja na bodziec jest niewspółmierna do jego siły. Powyższe cechy przejawiają dzieci niepełnosprawne intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym oraz dzieci autystyczne. Dlatego koniecznym jest dostarczenie im środków pozwalających poznać, uporządkować, wyrazić i zrozumieć własne emocje oraz tworzyć warunki do odreagowania nadmiernego napięcia emocjonalnego w sposób społecznie akceptowany.

Stosowanie arteterapii w pracy z dzieckiem niepełnosprawnym pozwala na uzyskiwanie konkretnych efektów:
»» rozwijanie koordynacji wzrokowo-ruchowej i utrzymanie koncentracji na wykonywanym zadaniu,
»» rozwój poznawczy,
»» rozwijanie sfery emocjonalnej (E. Konieczna, 2003)
»» opanowanie i zrozumenie własnych emocji
»» otwarcie się na drugiego człowieka (J. Zwoleńska, 2008).

Muzykoterapia i relaksacja
Muzykoterapia jest jedną z metod, która wykorzystuje muzykę by nawiązać kontakt z podopiecznym. Techniki muzykoterapii pozwalają dziecku uświadomić i wyodrębnić się z otoczenia, przyczyniają się do jego orientacji w przestrzeni i schemacie ciała. Muzyka rozwija funkcje słuchowo-kinestetyczne, sprzyja nawiązaniu kontaktu wzrokowego i dotykowego. Sprzyja również okazywaniu przeżyć emocjonalnych. Słuchanie muzyki uspokaja, daje poczucie bezpieczeństwa, wyzwala radość, daje możliwość przeżycia doświadczenia podstawowych sytuacji terapeutycznych: odreagowana, rytmizacji, relaksacji i aktywizacji (G. W aliczak, 1998).

Muzykoterapia obejmuje dwie grupy oddziaływań;
»» muzykoterapię receptywną, polegającą na wykorzystywaniu muzyki na psychofizyczny rozwój człowieka
»» muzykoterapię aktywną, łączącą dobieranie bodźca dźwiękowego z aktywnością ruchową.

Muzykoterapię najczęściej stosuje się w grupie - jest to tym samym terapia grupowa. Odbywa się zatem uspołecznienie dziecka niepełnosprawnego, ponieważ uczestnicy zajęć bawiąc się, muzykując, uczą się wzajemnej tolerancji i dostrzegają siebie nawzajem w otoczeniu.

Hipoterapia i kynoterapia
Koń okazuje się dobrym sprzymierzeńcem w terapii dzieci niepełnosprawnych. Już sam kontakt ze zwierzęciem korzystnie wpływa na psychikę dziecka. Koń jest wielki, miękki, ciepły. Dziecko przytula się, a przynajmniej chce go pogłaskać, dotknąć. W ytwarza się trwała więź między dzieckiem a koniem. Dla dziecka jazda jest przyjemnością i dlatego aktywnie, spontanicznie uczestniczy w tej terapii. Sam kontakt z dużym zwierzęciem jest przeżyciem. Dziecko spontanicznie wyzwala
szereg emocji: najpierw strach, lęk, aż po ogromną radość. W hipoterapii efekty widoczne są dopiero po kilku latach, a u dzieci zauważa się :
»» lepszą koordynację wzrokowo-ruchową,
»» polepszenie zdolności komunikacyjnych,
»» równowagę ciała,
»» poprawę świadomości własnego ciała,
»» poprawę postawy ciała,
»» koncentrację uwagi na zajęciach (A. Strumińska, 2003).

Kynoterapia (inaczej dogoterapia) to system ćwiczeń i zabaw z psami wspomagający rehabilitację ruchową oraz umysłową dzieci i dorosłych dotkniętych między innymi takimi chorobami, jak; autyzm, porażenie mózgowe, upośledzenie umysłowe, niedowład kończyn. Poprzez terapię kontaktową, czyli zabawy, przytulanie i głaskanie psa, osoby dotknięte niepełnosprawnością dużo szybciej i dokładniej próbują wykonać ćwiczenia.
Rozluźnieni, w bezstresowej zabawie zapominają o swoich problemach. Udział psa służy tutaj wzmocnieniu rehabilitacji  wszechstronnie oddziałując na psychikę, odczucia i zdrowie dziecka (B. Kulisiewicz, 2007).

Komunikacja wspomagająca i alternatywna (AAC)
W trakcie rozwoju dziecko osiąga zdolność do skutecznego porozumiewania się z innymi ludźmi za pośrednictwem języka, oraz innych środków niewerbalnych. Komunikuje się od pierwszych chwil życia stosując różne środki (mimika, głos - dźwięk, gest, słowo). Porozumiewa się w każdej sytuacji opierając się na  informacjach werbalnych i niewerbalnych. Co jednak dzieje się w sytuacji, kiedy rozwój kompetencji komunikacyjnej zostanie zaburzony i nie możemy wyrazić swoich uczuć i myśli? Mogło się to stać za sprawą:
»» uszkodzenia narządów mowy,
»» uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego,
»» uszkodzenia narządu słuchu,
»» opóźnienia rozwoju umysłowego,
»» nieprawidłowych warunków środowiskowych i wychowawczych.

Gesty i inne niewerbalne metody porozumiewania się okazują się być bardzo pomocne w sytuacji, w której posługiwanie się mową jest niemożliwe. Okazuje się że osoby o obniżonym poziomie zdolności komunikacyjnej mogą korzystać z innych form komunikacji niż mowa. Te inne formy komunikowania się nazywamy komunikacją wspomagającą.

AAC (Augmentative and Alternative Communication) oznacza wszelkie działania, których celem jest pomoc w porozumiewaniu się osobom niemówiącym lub posługującym się mową w ograniczonym stopniu. Zamiast wypowiadanych słów i zdań mogą one używać znaków graficznych (piktogramów, obrazków, symboli), znaków manualnych (gestów) lub znaków przestrzenno-dotykowych (np. przedmiotów). Dzięki temu mogą dokonywać wyborów, podejmować decyzje, pytać, opowiadać, wyrażać myśli i uczucia – pokonywać bariery w porozumiewaniu się i stawać się niezależnymi.
Piktogramy mogą przybrać postać znaków wykonanychna białym tle (PCS – Picture Comminication Symbols),bądź występują w postaci białych figur na czarnym tle z odpowiadającymi im napisami umieszczonymi na górze rysunku (PIC – Pictogram Ideogram Communication).
Oba typy spełniają wszystkie funkcje mowy, tj. instrumentalną, regulacyjną, międzyosobniczą, osobniczą, pytającą, wyobrażeniową i informującą (M. Podeszewska-Mateńko, 2006).

Kolejną metodą jest Makaton. Jej fundamentem jest słownictwo podstawowe, obejmujące pojęcia dnia codziennego, usystematyzowane wg 8 poziomów) a rozcięciem – dodatkowe słownictwo(uporządkowane tematycznie: ludzie, zawody, hobby, zwierzęta, transport itp.) Metoda ta opiera się zarówno na gestach, jak i na symbolach oraz wzbogacana jest odpowiednim wyrazem twarzy, kontaktem wzrokowym, postawą ciała czy zachowaniem przestrzennym. Makaton nie odkrywa czegoś nowego, ale wykorzystuje to, co dziecko już zna - proste gesty, którymi w okresie pre-werbalnym (zanim pojawi się mowa) posługiwał się każdy z nas (B. B. Kaczmarek, 2006).
Fonogesty to gesty uzupełniające mowę, a tym samym ułatwiające człowiekowi niesłyszącemu dźwięków językowych wzrokowe odbieranie wypowiedzi słownych czyli odczytywanie z ust poprzez jednoczesne pokazywanie gestem. Niesłyszący adresat wypowiedzi obserwuje nie tylko usta, ale i dłoń. Aby było to możliwe, dłoń musi znajdować się w pobliżu ust. Jest to metoda, która dzieciom niesłyszącym przynosi ogromne korzyści, przyczyniając się do pełnego rozwoju języka dziecka zarówno pod względem słownikowym jak i gramatycznym oraz w znacznym stopniu ułatwia komunikację (Z. Sękowska, 1998). Najwięcej kontrowersji budzi metoda ułatwionej komunikacji – Facelitating Communication. Założeniem tej metody jest pogląd, iż osoby autystyczne mają wysoki poziom świadomości swoich zaburzeń, dobrze rozumieją sytuację, w której się znajdują, nie mają jednak umiejętności ekspresji słownej, a komunikowanie ułatwia im właśnie ta metoda (M. Napiórkowska, 1997). Polega ona na wspomaganiu przez terapeutę umiejętności wypowiadania się dziecka, głównie w formie pisemnej, choć zakłada ona również możliwości wskazywania zdjęć, obrazów czy piktogramów.

Podsumowanie
Przedstawione powyżej metody dają nam możliwość wykorzystania i rozwijania choćby najmniejszych form aktywności dziecka niepełnosprawnego, pozwalają usprawnić jego rozwój psychoruchowy, wyćwiczyć zmysły, zrozumieć i zaakceptować siebie, rozwijać kontakty interpersonalne. Należy jednak pamiętać, iż ich skuteczność wymaga systematycznej pracy, dużej wrażliwości i wyczucia terapeutycznego w doborze ćwiczeń do indywidualnych potrzeb każdego dziecka. Nie ma metody, która sprawdzałaby się w każdej sytuacji problemowej, którą można stymulować i usprawniać wszelkie zaburzenia rozwojowe – dlatego zadaniem nas, pedagogów i terapeutów jest wyćwiczenie w sobie umiejętności doboru poszczególnych ćwiczeń do zamierzeń terapeutycznych.


Katarzyna Patyk
Magdalena Wójcik


Listopad 2008 - TRENDY
REKLAMA
SPOŁECZNOŚĆ
KATEGORIE
NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Pierwsza część bezpłatnego podręcznika gotowa

Redakcja portalu 17 Kwiecień 2014

Dlaczego MEN boi się podręcznikowej konkurencji?

Redakcja portalu 17 Kwiecień 2014

Ruszył konkurs plastyczny "Natura 2000 i przyroda mojego regionu"

Redakcja portalu 16 Kwiecień 2014

Przyszłość edukacji zaczyna się dziś

Julian Piotr Sawiński 16 Kwiecień 2014

Darmowe podręczniki - Rada Ministrów przyjęła projekt Ministerstwa Edukacji Narodowej

Redakcja portalu 15 Kwiecień 2014


OSTATNIE KOMENTARZE

Test pierwszy

Piotr 08 Kwiecień 2014, 14:40

Refleksje terapeuty uzależnień

Bogumiła Hawryluk 02 Marzec 2014, 18:50

PISA - czy(j) sukces?

Piotr Zamojski 28 Styczeń 2014, 15:35

Co wpływa na decyzje Polaków o edukacji? - rozmowa z dr Agnieszką Chłoń-Domińczak, liderem Zespołu Edukacji i Rynku Pracy IBE

Mirek M 19 Grudzień 2013, 12:27

Pozorna edukacja w rzeczywistym świecie

Piotr Bińczak 11 Grudzień 2013, 15:23

SPOŁECZNOŚĆ

Powrót do góry