STO jako ruch społeczny

Działalność STO była wielo- krotnie opisywana i dyskutowana. Nie podjęto jednak do dziś próby pogłębionej analizy socjologicznej tego zupełnie wyjątkowego fenomenu społecznego, jakim był STO na przestrzeni ostatnich 20 lat.

W szczególności, choć niewątpliwie STO wpisuje się w sposób naturalny w obszar działania ruchów społecznych (nawiązując bezpośrednio – zwłaszcza w pierwszych latach istnienia – do tradycji i dyskursu ruchu społecznego jakim była Solidarność), to brak badań zmierzających do ukazania jego wewnętrznej dynamiki oraz jego roli i miejsca na tle innych zjawisk z obszaru tzw. „oświaty niezależnej”.

Ze względu na swą historię (oficjalne zarejestrowanie w 1988), STO należy do dwóch różnych epok (i konfiguracji społeczno-kulturowych) w historii Polski: okresu oporu i samoorganizacji społeczeństwa obywatelskiego lat 80-tych oraz okresu transformacji i odbudowy organizacji i instytucji nowego państwa polskiego po 1989. STO analizowane jako ruch społeczny, jest idealnym przykładem tego, jak opozycyjny i protestacyjny ruch społeczny przekształca się w ruch konstruktywny i afirmatywny, zmierzając do zabudowania – zgodnie z przyjętym systemem wartości – nowej przestrzeni społecznej.

Prócz wymiaru czysto historycznego, STO można analizować również jak klasyczny ruch społeczny, jako przykład zorganizowanego działania zbiorowego, ujawniającego się na trzech podstawowych poziomach analizy socjologicznej:
- ruch protestu i tworzenia nowych organizacji - szkół społecznych (poziom organizacyjny- zasady funkcjonowania systemu),
- ruch radykalnej krytyki zmierzający do reformy systemu oświaty w Polsce (poziom instytucjonalny – normy systemu),
- ruch będący częścią zarówno ruchu historyczno - społecznego jakim była „Solidarność”, jak i w drugim etapie, działań zmierzających do odbudowy nowego społeczeństwa obywatelskiego po 1989 roku (poziom historyczności – wartości systemu).

W tym tekście pragniemy zaprezentować wstępne wyniki badań nad ruchem STO przeprowadzonych z zastosowaniem elementów metody „interwencji socjologicznej” - metody specjalnie opracowanej na użytek badania ruchów społecznych przez francuskiego socjologa prof. Alain Touraine’a – organizatora szeregu unikalnych badań socjologicznych i autora jednej z bardziej znanych na świecie książek o ruchu „Solidarność”.

Specyfiką tej metody jest kilkumiesięczna praca ze specjalnie utworzonymi grupami badawczymi (składającymi się z działaczy, reprezentujących różne pokolenia i różne doświadczenia). Grupy te spotykają się podczas dwugodzinnych seansów z „interlokutorami” (osobami symbolizującymi partnerów lub przeciwników społecznych danego ruchu, w wypadku STO np. wizytator, rodzic, dyrektor szkoły, przedstawiciel związków zawodowych „Solidarności”, działacz partii politycznej, itp.), z którymi – pod opieką badaczy i przy pomocy wprowadzanych przez nich pojęć - toczy się (nagrywana na magnetofon) otwarta dyskusja. Zaletą tej metody (stosowanej we Francji również do badania problemów oświaty przez prof. François Dubet) jest nie tylko bardzo bogaty materiał, ale przede wszystkim możliwość uchwycenia i pokazania wewnętrznych i historycznych dynamik badanego ruchu społecznego. Metoda ta, została zaprezentowana polskim czytelnikom w książce współautora obecnych badań.

W ramach aktualnych badań przygotowano i zorganizowano w roku 2008 spotkania trzech kilkunastoosobowych grup badawczych, w trzech istotnych nie tylko dla początków STO miastach: Warszawie, Krakowie i Gdańsku. Z każdą grupą odbyły się cztery do sześciu dwu – trzygodzinnych sesji badawczych. Każda sesja została udokumentowana nagraniem dźwiękowym, które następnie zostało przepisane, tak aby mogło służyć za podstawę do strony internetowej i opracowania wyników badań. Przeprowadzono też uzupełniające wywiady indywidualne z innymi uczestnikami oraz tzw. postaciami historycznymi ruchu STO. Przestudiowano również dostępną dokumentację STO pod kątem tematyki badania. Późną jesienią 2008 roku, zorganizowano specjalną sesję ogólnopolską sprawozdawczo – ewaluacyjną z przedstawicielami trzech badanych grup, podczas której prowadzący badania zaprezentowali również założenia kolejnej fazy badań, planowanej na następny rok. Przeprowadzono również spotkanie z grupą kontrolną w Białymstoku składającą się z osób, które nie uczestniczyły dotychczas w badaniach. Spotkanie to pozwoliło zweryfikować dotychczasowe wyniki. Wreszcie, cząstkowe konkluzje z pierwszej fazy badań, zostały przedstawione członkom ZG STO, jak również podczas konferencji dyrektorów i prezesów STO w postaci wykładu (a następnie otwartej dyskusji wokół niego).

W badaniach wzięło udział łącznie 77 osób ze środowiska STO reprezentujących 27 miejscowości, w których znajdują się szkoły czy koła STO, oraz 30 gości i 3 konsultantów tzn. łącznie 110 osób. W sumie uczestniczyli w nich reprezentanci 57 % miejscowości, w których są szkoły STO, w tym wszystkich większych. W badaniach wzięło udział 20 % urzędujących prezesów kół STO oraz blisko 30 % urzędujących dyrektorów szkół STO. W trakcie prowadzenia badań opracowywano na bieżąco cząstkowe raporty, które przedstawiano uczestnikom poszczególnych sesji. Uzyskano więc w badaniach dużą reprezentatywność środowisk STO.

Marcin Frybes

Marek Kunicki-Goldfinger

 Cały artykuł w "EDUKACJA i DIALOG" czerwiec 2009