Oświadczam, że zapoznałem się i akceptuję
Politykę prywatności



Kwalifikacje i kompetencje nauczyciela

Współczesny, dynamiczny rynek pracy wymaga od pracownika coraz większej wiedzy, szybkiego zdobywania, przetwarzania i wykorzystywania nowych informacji, umiejętności posługiwania się nowoczesnymi narzędziami i rozwiązaniami technologicznymi. To z kolei wpływa na oczekiwanie przez pracodawców takich cech osobowościowych pracownika jak: umiejętność organizacji własnej pracy, szybkie dostosowanie się do nowych warunków, innowacyjność, konsekwencja w dążeniu do osiągania celu, skuteczność działania.


Dla zrozumienia potrzeb współczesnych systemów pracy ważne jest rozróżnianie pojęć: kompetencje i kwalifikacje. Kwalifikacje to zdobyte wykształcenie i wyszkolenie, kompetencje zaś to udowodnione zdolności do stosowania w praktyce posiadanych kwalifikacji oraz właściwego i zgodnego z etyką zawodową wykorzystywania cech osobowych i umiejętności nabytych w trakcie praktyki zawodowej.

Można przyjąć tezę, że tendencja do wypierania pojęcia „kwalifikacji” przez pojęcie „kompetencje”, we współczesnych systemach pracy nie jest tylko kwestią językową, ale ma przede wszystkim istotne znaczenie dla rzeczywistości zawodowej.

Należy również zauważyć, iż rynek edukacyjny – choć na pewno swoisty i wyjątkowy – nie odbiega w swej charakterystyce znacząco od współczesnego przedsiębiorstwa koncentrującego się nie tylko na wynikach pracy, ale również na jakości podejmowanych przez nie działań. Konkurencja na rynku edukacyjnym wymuszała na szkołach wszystkich szczebli kształcenia i placówkach oświatowych nie tylko umiejętnego utrzymania pozycji, ale również stałego podwyższania poziomu jakości „produktu” – procesu kształcenia i poziomu obsługi „klienta” – ucznia i wychowanka. O sukcesie szkoły, placówki oświatowej na rynku edukacyjnym, w znacznej mierze decyduje jakość oferowanego „produktu”, którego twórcami są nauczyciele.

Kwalifikacje i kompetencje zawodowe nauczyciela

Kwalifikacje zawodowe obejmują umiejętności, wiadomości i cechy psychofizyczne niezbędne do wykonywania danego zawodu (Kwiatkowski, Sepkowska, 2000, s. 9). Kwalifikacje zawodowe są zawsze potwierdzane określonym certyfikatem. Można przyjąć za T. Oleksynem, że kwalifikacje zawodowe obejmują wykształcenie, wiedzę zawodową, umiejętności zawodowe i cechy psychofizyczne (2000, s. 61).
Zgodnie z literaturą przedmiotu, wyodrębnia się cztery rodzaje kwalifikacji zawodowych:
- kwalifikacje ponadzawodowe, które stanowią podstawowe wymagania potrzebne w każdej pracy, zarówno zawodowej, jak i w pracach pozazawodowych (np. społecznych) i wyrażają się w pozytywnych nastawieniach i pozytywnym stanie fizycznym oraz są wyrazem ukształtowania podstawowych umiejętności działania praktycznego i umysłowego; kwalifikacje te nie są ukierunkowane i nie uprawniają do wykonywania żadnego konkretnego zawodu;
- kwalifikacje ogólnozawodowe – charakterystyczne dla pewnego obszaru zawodowego, na które składa się zwykle grupa zawodów;
- kwalifikacje podstawowe dla zawodu – przyporządkowane do konkretnego zawodu i zawierające główne umiejętności potrzebne do efektywnego wykonywania zadań;
- kwalifikacje specjalistyczne – stanowiące o umiejętnościach dodatkowych, specyficznych dla danego zawodu, które należy utożsamiać ze specjalizacjami zawodowymi lub specjalnymi zakresami pracy.

Odnosząc to do grupy zawodowej nauczycieli należy przyjąć, iż kwalifikacje ponadzawodowe będą równoznaczne z pasją, poczuciem posłannictwa i pozytywnym nastawieniem do zawodu. Towarzyszyć im będzie umiejętność wykorzystania całego doświadczenia osobowego, a nie tylko kwalifikacji instrumentalnych (kwalifikacje ogólnozawodowe). Podłożem kwalifikacji podstawowych będzie wiedza merytoryczna o procesie kształcenia, zaś kwalifikacji specjalistycznych – znajomość specyficznego charakteru pracy nauczyciela, tj. świadomość, iż nauczyciel działa w sytuacjach niepowtarzalnych, zawsze otwartych i nieschematycznych oraz, iż jego praca ma charakter komunikacyjny. „Mimo wielu elementów stałych, i mimo wytwarzanych przez nie pozorów stabilności, sytuacje edukacyjne są niepowtarzalne, ponieważ w każdej z nich nauczyciel ma do czynienia nie z rzeczami lecz z ludźmi. (...) Uczeń – gdy pojmować go jako osobę – jest całością indywidualną, niepowtarzalną, nie można więc z góry przewidzieć, przed jakim zadaniem postawi nauczyciela, jaki problem zada mu do rozwiązania jako osoba zdana na jego pomoc, jako osoba, której nauczyciel pomaga w rozwoju. (...) Doświadczenie zawodowe nauczyciela, nawet najbardziej bogate, okazuje się zawsze prowizoryczne i niepełne w obliczu faktu, że każdy uczeń jest inny, i że każdy z osobna z dnia na dzień staje się kimś innym zmieniając się (rozwijając) w nie dającym się ściśle zaplanować, ani do końca przewidzieć kierunku. (...) Praca ta, mimo że jej efektem są zmiany dokonujące się w osobowości ucznia, nie jest jednak działaniem technicznym. Nie jest działaniem, które podlega nakazom racjonalności instrumentalnej, opartej na logice celu i środka, lecz jest działaniem podlegającym imperatywom racjonalności komunikacyjnej, odwołującej się do etyki mowy i logiki dialogu” (Kwaśnica, 2004, s. 294–295).
 

Kompetencje zawodowe to zdolność wykonywania czynności w zawodzie dobrze lub skutecznie, zgodnie ze standardami wymaganymi na stanowisku pracy, wspierana określonymi zakresami umiejętności, wiadomości i cechami psychofizycznymi, jakie powinien posiadać pracownik (Kwiatkowski, Sepkowska, 2000, s. 13). Przywołując definicję T. Oleksyna możemy powiedzieć, iż kompetencje to te czynniki leżące po stronie pracownika, które zapewniają zdolność do skutecznego działania (2000, s. 61–62).

Kompetencje zawodowe to pojęcie szersze, obejmujące zarówno potrzebne do wykonywania zawodu kwalifikacje, jak i zdolność przystosowania się do nowych sytuacji, wymagających wiele własnej inicjatywy i zaangażowania, prowadzących do skutecznego działania. „Skuteczność” to domena kompetencji odróżniająca je od kwalifikacji (Konecki, 2002). Zatem kompetencje to zdolność skutecznej realizacji określonych zadań związanych z pracą lub osiągania pożądanych wyników.

„Kompetencje związane z wiedzą” to przygotowanie do wykonywania konkretnych zadań w ramach zawodu, specjalizacji, stanowiska czy organizacji. W tej kategorii mieszczą się kompetencje, które opisują to, czego pracownik nauczył się do tej pory i co może zastosować w odpowiedniej sytuacji. Wiedza może dotyczyć faktów, wydarzeń, procedur, teorii.

„Kompetencje związane z wiedzą” łączą się z „wiedzą techniczną” nauczycieli. Wiedza techniczna jest doświadczeniem „ukazującym świat (...) jako przedmiot naszych sprawczych oddziaływań. Intencją tej wiedzy (...) jest pytanie o możliwość osiągania ustanawianych przez człowieka celów: Co i jak można sprawić, by przeobrazić świat wedle celów, które ustanawiamy? (...) Wiedza techniczna okazuje się użyteczna w trojaki sposób: po pierwsze – wskazuje cele, które należy osiągnąć (cele rozumiane są przez tę wiedzę w sposób techniczny – jako zamierzone skutki działania), po drugie – dostarcza wiadomości o metodach, rozumianych jako sprawdzone i powtarzalne sposoby osiągania celów, po trzecie – określa środki i warunki, od których zależy możliwość osiągnięcia celów” (Kwaśnica, 2004, s.299).

„Kompetencje związane z umiejętnościami i zdolnościami” dotyczą czynników niezbędnych dla odniesienia sukcesu w konkretnym zadaniu w pracy. Należą tu dobrze znane od dawna kompetencje komunikacyjne, umysłowe, interpersonalne, organizacyjne, techniczne, biznesowe, przywódcze, samozarządzania itp.

W przypadku zawodów nauczycielskich należy mieć tu na myśli wiedzę praktyczno–moralną, czyli „ten rodzaj doświadczenia, który nabywamy w praktyce komunikacyjnej, w szeroko pojętym dialogu, i które daje znać o sobie w trojaki sposób. Po pierwsze, z niego czerpiemy całościowe wizje świata, dzięki którym rozumiemy świat i siebie samych jako całość jakoś uporządkowaną i mającą sens, a także potrafimy odróżnić to co dla nas (w ramach wspólnoty komunikacyjnej, do której należymy) ma moc obowiązującą, od tego, co nie mieści się w zaakceptowanym przez nas porządku i co – jak sądzimy – pozbawione jest sensu.

Po drugie, wiedza praktyczno–moralna określa reguły stanowienia sensu i dostarcza zasad moralnych ustalających nasz stosunek do siebie samych i do innych ludzi oraz normuje nasze postępowania.

Po trzecie, wiedza ta umożliwia dialogowe porozumiewanie się z innymi ludźmi (...) i jednocześnie żyje dzięki temu dialogowaniu. Umożliwia dialog w tym sensie, że zobowiązuje do przestrzegania etyki mowy, etyki, która daje uczestnikom komunikacji równe uprawnienia i nakłada na nich wspólny obowiązek znoszenia blokad komunikacyjnych powodowanych przez stosunki panowania, podległości i przemocy. Wiedza ta żyje dzięki dialogowi w tym znaczeniu, że «tematem» dialogu są pytania tworzące tę wiedzę: pytanie o rozumienie świata odnajdujące sens wszystkiego, co się wydarza?, pytanie o reguły stanowienia sensu i zasady moralne normujące nasze postępowanie?, pytanie o warunki umożliwiające dialogowe porozumiewanie się?”. (tamże, s. 299).

„Kompetencje związane z uzdolnieniami” odnoszą się do potencjału pracownika, możliwości jego rozwoju, wykorzystania uzdolnień w celu zdobycia nowych kompetencji. Ich znaczenie jest tym większe im bardziej przedsiębiorstwo nastawione jest na zmiany i konieczność rozwoju „nowych kompetencji”.

Przenosząc „kompetencje związane z uzdolnieniami” na grunt nauczycielski należy wskazać, iż łączą się one z twórczym przekraczaniem roli zawodowej nauczyciela. R. Kwaśnica wyróżnia trzy fazy na linii rozwojowej tworzącej zawód nauczyciela. Stadium przedkonwencjonalne – „wchodzenie w rolę zawodową” – polega na rozwiązywaniu problemów praktyczno–moralnych i technicznych poprzez kopiowanie (naśladowanie) tych wzorów zachowania, które uchodzą za typowe w otoczeniu nauczyciela. „W tej fazie nauczyciel odtwarza pewną konwencję, nie będąc jej do końca świadom. (...) Zasadą działania nie jest tu bowiem próba sprostania pewnej konwencji, lecz dążenie do upodobnienia własnych zachowań do tych wzorów, które maksymalizują sprawne przystosowanie się do otoczenia” (2004, s. 309).

W fazie konwencjonalnej – „pełnej adaptacji roli nauczyciela” – „nauczyciel zna (rozumie) wzorce interpretacyjne i realizacyjne oraz jest świadom ich uzasadnień, ale uzasadnienia te nie pochodzą od niego, lecz z zewnątrz. Jest to faza sprawnego posługiwania się wiedzą i umiejętnościami w sposób odtwórczy i przedkrytyczny. Oznacza to, że głównym motywem, racją uprawomocniającą decyzje nauczyciela jest dążenie do sprostania uświadamianej konwencji. Ową konwencją jest przepis roli zawodowej utrwalony w tradycji i w wiedzy pedagogicznej, ale ostatecznie definiowany i wypowiadany w postaci zinstytucjonalizowanych wzorców postępowania nauczycielskiego” (tamże, s. 309).

Stadium postkonwencjonalne – „faza twórczego przekraczania roli zawodowej” – odpowiada „kompetencjom związanym z uzdolnieniami”. „Swoistość tej fazy rozwoju przejawia się w dwojaki sposób. Po pierwsze, postkonwencjonalne formy rozumienia i działania z krytycznym posługiwaniem się wiedzą, co uwidacznia się w: rewidowaniu instytucjonalnie zdefiniowanej roli zawodowej, w badaniu jej uzasadnień i źródeł, w poszukiwaniu własnych uzasadnień, w modyfikowaniu związanych z tą rolą standardów praktyczno–moralnych (...) i technicznych (...). Po drugie, dążeniu do wyzwalania się z zastanych konwencji towarzyszy twórcze wykorzystanie wiedzy, czego wyrazem jest opracowywanie własnej osobistej koncepcji rozumienia rzeczywistości edukacyjnej i własnych sposobów działania w tej rzeczywistości” (tamże, s. 310).

„Kompetencje związane ze stylami działania” opisują cechy osobowe, które determinują np. orientację społeczną, zorientowanie na współpracę, sposoby realizacji celów.

Wydaje się, iż współczesny nauczyciel winien kształtować swój styl działania oparty o idee i zasady edukacji kulturalnej sformułowane przez B. Suchodolskiego: „1) akceptacja wspólnoty ludzkiej, jako autentycznej, realizującej się w kategoriach «ja i ty»; 2) prymatu dyrektywy «być jakimś» nad dyrektywą «mieć coś»; 3) uznanie prymatu wartości nieinstrumentalnych nad wartościami, które są środkiem służącym do osiągania innych celów (często niestety autonomizowanych jako cele samoistne); 4) uznania prymatu wartości nad korzyściami; 5) poszukiwania w dialogu różnych wartości powszechnych i trwałych” (Jankowski, 1993, s.10).
Tak pojęta edukacja kulturalna stanowi „współczesną wersję koncepcji pedagogicznej znanej jako wychowanie estetyczne czy wychowanie przez sztukę. Koncepcja ta interpretuje sztukę jako swoisty środek kształtowania osobowości zarówno w zakresie jej kultury estetycznej, jak we wszystkich zakresach ludzkich przeżyć i działań” (Wojnar, 1980, s.274). Edukacja kulturalna pojawia się jako wielorakie wzbogacenie człowieka, kształcenie nie tylko jego umysłu lecz także wrażliwości społecznej, emocjonalnej, estetycznej, pobudzanie ciekawości świata, wyobraźni, postawy twórczej.

Edukacja kulturalna utożsamiana z edukacją humanistyczną realizuje „najwznioślejsze ideały człowieka i jego harmonijnej relacji z całym światem, jest ujmowana jako niezbędna droga każdej jednostki i społeczeństwa do urzeczywistniania świata zhumanizowanych wartości (...). Przy czym humanizm jest tu rozumiany jako pewien pogląd na świat i pewna postawa człowieka, ukształtowana pod wpływem szczytnych ideałów wyrastających z kultury antycznej, czasów odrodzenia i oświecenia oraz niepokojów i wizji moralnych naszego wieku. Jest to postawa zaangażowania w poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o sens ludzkiego życia, zadań człowieka we wspólnocie ludzkiej, w świecie przyrody i kultury, pytań o jego możliwości i ich granice” (Jankowski, 1993, s. 9–10).

Edukacja kulturalna jest przygotowaniem do uczestnictwa w kulturze symbolicznej. Indywidualny udział w zjawiskach kultury, świadome odtwarzanie „rzeczywistości myślowej” (Kmita, 1985), intersubiektywny zbiór norm i dyrektyw, które regulują zachowania artystyczne, obyczajowe, językowe i inne praktyki symbolizacyjne, zaangażowanie w tworzenie nowych wartości zapewnia rozwój osobowości, awans kulturowy, wysoką motywację poznawczą, estetyczną i moralną, duży stopień refleksyjności, krytycyzmu, ekspresyjności i twórczości. „Także wszelkie inne wartości osobotwórcze uczestnictwa kulturalnego, ważne dla całokształtu życia i funkcjonowania człowieka we wszystkich płaszczyznach (rodzinnej, produkcyjno–gospodarczej, społecznikowskiej, zdrowia i tężyzny fizycznej, i innych), są pochodną wysokiej jakości własnego uczestnictwa w życiu kulturalnym, nastawionym na przekraczanie kolejnych progów i barier. Taki poziom uczestnictwa kulturalnego może współcześnie osiągnąć jednostka wyłącznie na drodze intensywnej edukacji kulturalnej i stosownej, permanentnej autoedukacji” (tamże, s. 17).

„Kompetencje związane z zasadami i wartościami” dotyczą zasad, wartości, wierzeń, pozwalają na określenie motywów działania. Odnoszą się do tego, czego poszukuje się w pracy oraz do ról życiowych, które wpływają na dokonywane wybory. Wychowanie aksjologiczne wydaje się podstawowym gruntem dla kształtowania „kompetencji związanych z zasadami i wartościami”. Wychowanie aksjologiczne, o które należy zabiegać, to wychowanie do wartości autotelicznych, wartości samych w sobie wyrażających się w zjawiskach estetycznych, ludycznych, doznaniach zmysłowych, przeżyciach religijnych i przynoszących satysfakcję kontaktach społecznych. Przeżyciem warunkującym wartości autoteliczne jest bezinteresowność i pragnienie kontaktu z wartością, której motywem aktualnie uświadamianym jest ona sama.

Wychowanie do wartości humanistycznych to wychowanie ku cennym i godnym pożądania normom i wzorom kulturowym, to poznanie, rozumienie wartości, otoczenie ich refleksją, ustanowienie własnej hierarchii wartości, interpretowanie danego stanu rzeczy, zjawisk, zdarzeń, zachowań, formułowanie sądów oceniających. Wychowanie do wartości to szukanie „sojuszu” między światem wartości materialnych a wartościami duchowymi, bo – jak stwierdził Józef Bańka – człowiek nigdy nie wyznaczy sobie granicy materialnego posiadania, należy więc kształtować wartości humanistyczne już od teraz. Wychowanie przez wartości to urzeczywistnianie wartości humanistycznych w działaniu, to poszanowanie sylwetki moralnej człowieka przez pełne i twórcze uczestnictwo w życiu społecznym ze względu na dobro ogółu.

„Kompetencje związane z zainteresowaniami” oznaczają preferencje dotyczące zadań i rodzaju pracy oraz środowiska pracy. Mają wpływ na efektywność, zwłaszcza wtedy, kiedy rodzaj pracy jest w pełni zgodny z rodzajem zainteresowań pozazawodowych.

„Kompetencje związane z zainteresowaniami” – choć na pewno właściwe każdemu nauczycielowi – są mechanizmem napędowym pracy nauczyciela, głównym motywatorem jego rozwoju zawodowego, ważnym czynnikiem wyróżniającym nauczyciela spośród innych nauczycieli. Indywidualne zainteresowania nie powinny jednak determinować i podporządkowywać jakichkolwiek oddziaływań nauczyciela wobec jego wychowanków. Zaspokajanie własnych potrzeb nie powinno odbywać się kosztem uczniów i kształtowania w nich poszanowania, rozumienia i osobistej interpretacji przekazów kulturowych. Zaleca się, by „kompetencje związane z zainteresowaniami” mieściły się w szeroko pojętej ambiwalencji (Witkowski, 1997, s. 142–143). Postawa ambiwalentna nauczyciela rozumiana jest jako oscylacja pomiędzy różnoimiennymi wartościami, jako akceptacja konieczności nieprzerwanego oscylowania nauczyciela pomiędzy aksjosferami.

„Kompetencje fizyczne” odnoszą się do dyspozycji związanych z fizycznymi wymaganiami stanowiska pracy. Niewątpliwie i nauczyciel zmuszony jest wykazać się odpowiednią sprawnością fizyczną, wyczuleniem zmysłów czy zdolnościami psychofizycznymi, gdyż te mają znaczenie dla kondycji oddziaływań edukacyjnych.Tendencja do posługiwania się modelami kompetencyjnymi to nie kwestia językowa, mody czy trendów. O powodzeniu na rynku pracy zawodowej decydują kompetencje. To właśnie osoby o wysokich kompetencjach często pokonują konkurentów, którzy mogą się pochwalić większą wiedzą i doświadczeniem.

Kompetencje, w przeciwieństwie do specjalistycznej wiedzy i umiejętności zawodowych, to podstawa skutecznego działania w szerokim zakresie stanowisk. Współczesny system pracy coraz częściej docenia znaczenie kompetencji również w pracy nauczyciela, przekładając się bezpośrednio na sposób realizowania przez niego zadań zawodowych. Niemniej jednak w wielu przypadkach ceni się umiejętności techniczne (ang. technical skills), zaś umiejętności „miękkie” (ang. soft skills) określane są jako pożądane, ale nie obligatoryjne. 
 
 
Małgorzata Olczak

Kwiecień 2009 - KLUCZ DO OŚWIATY
REKLAMA
SPOŁECZNOŚĆ
KATEGORIE
NAJNOWSZE ARTYKUŁY

"Się baluje się z Czwórką" - konkurs studniówkowy

Redakcja portalu 22 Listopad 2014

Co pop-neurodydaktyka może zmienić w szkołach?

Aleksander Lubina 22 Listopad 2014

Kongres Edukacji Pozaformalnej 2014 - "Edukacja ustawiczna wyzwaniem nowoczesności"

Redakcja portalu 21 Listopad 2014

S. Broniarz szefem ZNP na kolejną kadencję

Redakcja portalu 21 Listopad 2014

Gamifikacje i inne głupoty

Stanisław Czachorowski 20 Listopad 2014


OSTATNIE KOMENTARZE

O nowoczesności edukacji

~ Gain PR Powershot(Gość) z: http://https://www.youtube.com/watch?v=2qczq4HZYcY 23 Listopad 2014, 03:45

"Na kolonii... na kolonii życie płynie..." Jak przygotować dziecko na pierwszy wyjazd kolonijny?

~ automaty hazardowe triki gry(Gość) 23 Listopad 2014, 02:24

Pozwól dziecku w pełni korzystać z dzieciństwa - czyli 50 rzeczy, które dziecko powinno zrobić przed ukończeniem dwunastu lat

~ paid to do surveys(Gość) z: http://www.getsurveysforcash.com 23 Listopad 2014, 02:04

Szkoła najlepsza we współpracy ze światem pracy - konkurs

~ how to get free itunes codes(Gość) z: http://www.freeitunescodes.me/free-itunes-codes/ 23 Listopad 2014, 01:40

Nowy Model Szkoły

~ payday loans(Gość) z: http://paydayloansbrl.com/ 23 Listopad 2014, 00:51


Powrót do góry