Innowacja w oświacie

O „zarządzaniu innowacyjnym” w oświacie mówimy wtedy, kiedy w procesie zarządzania szkołami i instytucjami jej służącymi wprowadza się nowe rozwiązania. Trudno odmówić polskiej szkole po 1989 roku innowacyjności. Niewiele światowych systemów nauczania może się poszczycić, w tym czasie większą liczbą zmian, zarówno programowych i strukturalnych, jak i w zakresie oprzyrządowania szkoły. Wątpliwości natomiast może budzić sposób myślenia, który doprowadził do konkretnych rozwiązań – czy on jest nowy, twórczy, czy może stać się kanwą dla innowacji?

CZEGO DOTYCZĄ INNOWACJE W POLSKIEJ SZKOLE I DLACZEGO TAK JEST?

Najogólniej – wszystkiego, a to z trzech powodów: Po pierwsze: potrzeby są ogromne i leżą na różnych polach. Skoro tak, to musi istnieć wspólna wizja, przynajmniej założenia, według których będzie się działać. Na stronach Ministerstwa Edukacji Narodowej (www.men.gov.pl) widnieje slogan „Szkoła skuteczna, przyjazna, nowoczesna”. Trzeba jednak określić, co znaczy każde z tych słów, i to tak, by wszyscy jednakowo je rozumieli. Dotychczasowy efekt jest bowiem taki, że w zależności od siły i przekonań poszczególnych ministrów (zarządów, dyrektorów) dokonuje się zmian na różnych polach, przy czym nie wiadomo czemu mają one służyć. Szkoła nie staje się przez to ani bardziej przyjazna, ani skuteczna. Nowoczesna – tak – ale zwykle tylko w wymiarze zakupu sprzętu elektronicznego i oprogramowań, nie w zmianie sposobu myślenia czy nauczania. Nowoczesność słusznie łączy się z rozwiniętą technologią, ale to nie jedyne znaczenie tego słowa. Trzeba również zgodzić się na jakiś model nowoczesności, a potem na bieżąco dokonywać korekt. Szkoła powinna kształtować zmianę świata, a  nie jedynie jej ulegać.

Po drugie: osoby poczuwające się do obowiązku modernizacji, nie mając wspólnej wizji stanu, do jakiego ma ona doprowadzić, korzystają ze wzorów zagranicznych, nie zawsze pasujących do naszej kultury, a do tego wdrażają je we fragmentach, nie udoskonalając. Tak było z  reformą zainicjowaną przez Ministra Handke. Spowodowało to – nowy wprawdzie – chaos, nie zmieniający w niczym na lepsze sytuacji w oświacie. Taka zapożyczana niekompletna innowacja jest często groźniejsza niż jej brak. A skoro mówimy o innowacji – mogliśmy wtedy stworzyć szkołę od nowa, z wizją i misją, taką że inne państwa wzorowałyby się na nas. Dalej zresztą jest to możliwe.

Ostatnia prawdziwa reforma szkoły w Polsce to ta z czasów Komisji Edukacji Narodowej, gdzie wizja była jasno sprecyzowana, a podejmowane kroki służyły jej wdrażaniu. Wiadomo było do czego zmierza i wydaje się, że w dużym stopniu jej cel – ochrona narodowości Polski i wychowanie bardziej światłego, racjonalnego społeczeństwa – został osiągnięty. Do czego zmierzały reformy czasów Ministra Handke, a także dokąd idą te współczesne – pokaże przyszłość. Przyszłość może jednak pokazywać co wyszło z naszych założeń, ale nie może dopiero odsłaniać zamierzeń, którymi kierowano się przy podejmowaniu decyzji. Te muszą być znane i precyzyjnie ustalone.

Powód trzeci to fakt, iż zmiany finansowane są z różnych źródeł; różne są też naciski rozmaitych grup interesów, wśród których najsłabiej reprezentowani są rodzice i sama młodzież. Choć to oni, z racji różnorodnych doświadczeń i punktów odniesienia, niekrępowani węzłami myślenia własnej „instytucji” czy organizacji, mogą reprezentować najbardziej zdrowe spojrzenie. Pobudzeni do twórczego myślenia, mogliby być źródłem cennych informacji i dobrych rozwiązań.

Na edukacji odbija swój ślad zawsze ministerstwo – jego różne, nie zawsze współpracujące departamenty i osobowość ministra. Rozumienie innowacji według tej grupy ludzi to najwyraźniej wprowadzanie wciąż nowych zasad, bez należytych, poprzedzających je badań, przekonujących o słuszności zmian lub udowodniających, że poprzednie zasady się nie sprawdziły. Samorządy dokładają swoje rozumienie – likwidują szkoły, dzielą, łączą, na jedne pomysły pieniądze znajdują, na inne – nie. Dyrektorzy – ci też wnoszą wiele w kreację polskiej szkoły. Wystarczy przyjrzeć się szkołom: jedne są znakomicie zorganizowane, inne – wprost przeciwnie. Ośrodki doskonalenia nauczycieli prowadzą szkolenia pod kątem możliwości swoich kadr i… znajomych, którzy potrzebują pieniędzy. A „innowacyjni” twórcy programów – to dołożą, to ujmą pozycję lektury, albo tylko rozdział książki każą przeczytać, albo dojdą do wniosku, że przez dwadzieścia lat psychika całej populacji młodych ludzi rozwinęła się tak bardzo, że można uczyć ich zupełnie inaczej niż dotąd i najlepiej – od razu wszystkiego. Osoby tworzące programy i podręczniki z poszczególnych przedmiotów nie liczą się z dorobkiem psychologii rozwojowej i wychowawczej. Nie uwzględniają ani ograniczeń ludzi w określonym wieku, ani ich atutów. Nie rozwijają też samodzielnego poszukiwania, twórczego rozwiązywania problemów. Innowacją byłoby tu tworzenie zespołów złożonych z metodyków, nauczycieli praktyków, psychologów rozwojowych i dzieci w danym wieku.

Rozczłonkowana odpowiedzialność za wizję szkoły prowadzi do przekonania każdego nauczyciela, że jego przedmiot jest najważniejszy. Przynależność do określonych grup i identyfikowanie się z nią powoduje, że bronią swoich interesów i sprowadzają dyskusję nie tam gdzie trzeba, na przykład: „Czy nie zabierze się dzieciństwa wprowadzając wcześniejszy obowiązek szkolny?”. „Czy człowiek, który skończy edukację na poziomie gimnazjum i przez to nie pozna historii współczesnej, będzie pełnowartościowym człowiekiem?”. „Ile godzin języków obcych powinno być w danej klasie?”. „Czy należy wprowadzić przedmiot wychowanie seksualne?”. „Kto powinien uczyć religii i jaki powinien być jej ekwiwalent? A nawet „Za co kupić tablicę interaktywną?”. To nie są dobre pytania! Takie podejście nie niesie podwalin właściwej innowacyjności, ponieważ opiera się na starym, złym schemacie myślenia i fałszywych priorytetach.

Na to nakłada się jeszcze system dotacji unijnych i dofinansowania różnych projektów, które na chwilę zmieniają szkoły we wspaniałe miejsce do nauki dla uczniów, a potem powodują jeszcze większą frustrację, że codzienność jest tak siermiężna. Widywałam wspaniałe efekty różnych programów. Tyle że program trwający przez kilka miesięcy, to jeszcze nie innowacja.