Co skłoniło mnie do tego, aby przyjrzeć się bliżej temu zagadnieniu? Nie ukrywam, że własne doświadczenia pracy pedagogicznej z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi, i świadomość ich trudności, jakie muszą pokonywać przystępując do egzaminów zewnętrznych. Stawiałam i stawiam sobie pytania, w jaki sposób można dostosować formę i warunki egzaminu, tak aby był on jak najbardziej przyjazny dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi? Jakie specjalne warunki egzaminacyjne zapewnia się zdającym w innych krajach, co można zmienić w Polsce, wzorując się na przyjętych tam rozwiązaniach tak, aby egzamin rzeczywiście sprawdzał ich wiedzę i umiejętności, a nie był tylko wyścigiem z czasem, walką z barierami nie do pokonania wynikającymi z niepełnosprawności?

Przedmiotem mojej analizy będą przede wszystkim stosowane formy i rodzaje dostosowania egzaminu kończącego szkołę średnią dla zdających z dysfunkcją wzroku.

W grupie uczniów z dysfunkcją wzroku są niewidomi i słabo widzący, są oni częścią szerszej grupy określanej terminem uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych jest to pojęcie nowe, którego zdefiniowanie i wyszczególnienie kategorii wchodzących w jego skład jest różne w wielu krajach. W Polsce, wśród uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych wyróżnia się grupę uczniów niepełnosprawnych, do której należą: niewidomi, słabo widzący, niesłyszący, słabo słyszący, z niepełnosprawnością ruchową, z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym, z autyzmem, z niepełnosprawnościami sprzężonymi, a także uczniowie z dysleksją i dysgrafią, dzieci nadpobudliwe i przewlekle chore, z zaburzeniami zachowania, niedostosowane społecznie i zagrożone uzależnieniem. Dla uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych, w zależności od rodzaju niepełnoprawności i dysfunkcji, prawo oświatowe określa specjalne warunki przeprowadzenia egzaminów. Mają one zapewnić równość szans wszystkim kandydatom bez względu na charakter i rodzaj niepełnosprawności czy dysfunkcji.

Młodzież z dysfunkcją wzroku, w grupie uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, nie jest liczną grupą. Jej wielkość możemy poznać na przykładzie danych dotyczących egzaminu maturalnego z 2008 r. W Polsce chęć przystąpienia do egzaminu maturalnego w 2008 r. zgłosiło 368 uczniów słabo widzących i 38 niewidomych, na ogólną liczbę 446 tys. absolwentów zgłoszonych do egzaminu maturalnego.

Sposoby dostosowań warunków i formy przeprowadzania egzaminów obowiązujące w Wielkiej Brytanii

Regulacje dotyczące zasad przeprowadzania egzaminów, na różnych poziomach nauczania, obowiązujące w Wielkiej Brytanii dla kandydatów uprawnionych do dostosowanych warunków egzaminacyjnych zostały określone w dokumencie wydanym przez The Joint Council for Qualifications (JCQ).

Kandydat niekoniecznie musi być niepełnosprawny (wg definicji Act of Discrimination z 1995) aby dostać pozwolenie na dostosowanie warunków egzaminacyjnych. Dostosowanie warunków ma na celu zwiększenie dostępności do egzaminów dla kandydatów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Wśród kandydatów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, są zdający, niepełnosprawni, jak i ci którzy tymczasowo wymagają specjalnych warunków egzaminacyjnych (np. z powodu złamania ręki, czasowego uszkodzenie wzroku). Podane przykłady nie wyczerpują listy możliwych dostosowań występujących na egzaminach.

Sposoby dostosowań warunków i formy przeprowadzania egzaminów we Francji

Sposoby dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminów zostały określone przez Ministère de l‘éducation nationale, de l’enseignement supérier et de la recherche. Naczelna zasada, jaka obowiązuje przy przeprowadzaniu egzaminów we Francji, to zasada równych szans dla wszystkich kandydatów. Udogodnienia jakie są wprowadzane na egzaminie dla kandydatów niepełnosprawnych mają im zapewnić właśnie tę równość. Przywołane dokumenty francuskiego ministerstwa edukacji zawierają wytyczne ogólne, które nie precyzują wszystkich możliwych rozwiązañ stosowanych przy przeprowadzaniu egzaminów dla kandydatów niepełnosprawnych. To władzom administracyjnym, organizującym i przeprowadzającym egzaminy, powierzono decyzje, o tym jakie konieczne adaptacje należy wprowadzić, aby zasada równości między kandydatami została zachowana. Zwraca się tutaj uwagę, m.in. na anonimowość prac, która jest definiowana jako brak jakiegokolwiek znaku pozwalającego na zdefiniowanie kandydata (jako osoby). Temu między innymi celowi ma słu¿yć wymieszanie prac kandydatów niepełnosprawnych z innymi pracami (w przypadku niewidomych po ich transkrypcji na zwykłe pismo).

Sposoby dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminów w Polsce
Sposoby dostosowania warunków i formy egzaminów określają w sposób ogólny Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i bardziej szczegółowo: Komunikaty Dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.

Rodzaje i formy dostosowania egzaminu maturalnego dla uczniów z dysfunkcją wzroku w Polsce nie odbiegają znacznie od omówionych tu standardów egzaminacyjnych, przyjętych na egzaminach dla tej grupy młodzieży. Niewidomy czy słabo widzący uczeń na polskiej maturze może używać różnych urządzeń i technik zapisu (maszynę brajlowską, komputer), a także stosować różne techniki samodzielnego czytania (druk brajlowski, program komputerowy mówiący, powiększający), jak jego rówieśnicy w innych krajach. Przewiduje się także sytuację, kiedy uczeń z dysfunkcją wzroku nie opanował techniki samodzielnego pisania czy czytania, np. na skutek utraty częściowej lub całkowitej wzroku w trakcie nauki szkolnej. Wówczas w czasie egzaminu może korzystać z pomocy nauczyciela wspomagającego, który występuje w roli kopisty i lektora. Te wszystkie formy dostosowania występuję też w omawianych krajowych i międzynarodowych zasadach dostosowań warunków egzaminacyjnych. W Polsce zdający z dysfunkcją wzroku może także zwrócić się o obecność w czasie egzaminu specjalisty – tyflopedagoga, w celu zapewnienia mu pomocy technicznej.

Jednak w przyjętych specjalnych warunkach egzaminacyjnych dla kandydatów z dysfunkcją wzroku, występują także pewne różnice. Na polskiej maturze w porównaniu z innymi rozwiązaniami krajowymi i międzynarodowymi, które niestety zmniejszają ich szanse na uzyskanie wyników egzaminacyjnych zgodnych z ich wiedzą i umiejętnościami i stawiają w sytuacji nierównych szans z widzącymi rówieśnikami.

Wśród nich należy na pierwszym miejscu wymienić długość przyznanego dodatkowego czasu dla zdających z dysfunkcją wzroku. Jest on najkrótszy ze wszystkich analizowanych dostosowań i wynosi 30 minut na każdy arkusz egzaminacyjny. Ponadto w Polsce przyznany czas dodatkowy nie jest zależny od czasu trwania egzaminu, bo nie jest określony procentowo do czasu trwania egzaminu, w każdym innym państwie jest on podany w stosunku procentowym.
Dlatego na polskiej maturze czas dodatkowy jest różny w zależności od zdawanego przedmiotu i waha się od 16,6% - na egzaminie rozszerzonym z języka polskiego do 42,8 % przy rozwiązaniu arkusza II poziomu rozszerzonego z języka nowożytnego. Jednak z większości przedmiotów wynosi on od 16,6% do 25%. Nie związanie przyznanego czasu dodatkowego z czasem trwania egzaminu jest dość niezrozumiałe, zwłaszcza, że rozpiętość czasu trwania poszczególnych części egzaminów z różnych przedmiotów jest dość duża i wynosi od 70 minut do 180 minut.

W innych krajach czas dodatkowy przyznany kandydatom niewidomym i słabo widzącym waha się od 25% do 100% czasu trwania egzaminu. Najwięcej czasu dodatkowego otrzymują kandydaci korzystający z wydruków brajlowskich zdający egzamin z niektórych przedmiotów w Wielkiej Brytanii. Na uwagę zasługuje fakt, że czasami określone specjalne warunki egzaminacyjne zależnie są nie od rodzaju niepełnosprawności, ale od stosowanej techniki pracy w czasie egzaminu.

W Wielkiej Brytanii długość przyznanego czasu dodatkowego zależy także od przedmiotu egzaminacyjnego, co ma bezpośredni związek z techniką pracy. Uzasadnieniem dla wydłużenia czasu egzaminu, jaki podaje organ określający warunki egzaminacyjne (JQC), nawet do 100% jest to, że na egzaminie z historii występują długie teksty, a na matematyce zdający musi analizować wykresy, diagramy czy tabele, co jest bardzo czasochłonne przy posługiwaniu się wydrukami brajlowskimi.

Na drugim miejscu, wśród przyjętych form dostosowań warunków egzaminacyjnych obowiązujących w Polsce na egzaminie maturalnym, mniej korzystnych dla zdających niż w innych krajach, jest mała możliwość wyboru rodzaju arkuszy egzaminacyjnych przez kandydatów słabo widzących.

W Polsce na egzaminie maturalnym kandydat może wybrać tylko albo arkusz standardowy, albo w powiększonym druku. A przecież młodzież słabo widząca jest bardzo zróżnicowana pod względem możliwości widzenia. Dlatego w innych krajach są proponowane bardzo różnorodne dostosowania, pozostawiając otwarte możliwości wyboru formy i rozmiaru arkusza egzaminacyjnego, kierując się ogólną zasadą, że technika pracy zdającego na egzaminie powinna nie odbiegać od tej stosowanej przez niego w trakcie nauki. Natomiast w przyjętych rozwiązaniach, jeśli już zostaje zamknięty rodzaj proponowanych arkuszy dla tej grupy młodzieży, to jest ich większy wybór, tak jak jest w przypadku Wielkiej Brytanii.

 

Przykłady dostosowań na egzaminach dla osób niepełnosprawnych lub osób tymczasowo wymagających specjalnych warunków egzaminacyjnych w Wielkiej Brytanii

 

 

Sposoby dostosowań warunków i formy przeprowadzania egzaminów we Francji

 

Sposoby dostosowań warunków i formy egzaminów dla uczniów ze specjalnymi
potrzebami edukacyjnymi w rozporządzeniach Ministra Edukacji Narodowej:

Agata Kunicka-Goldfinger
dyrektor Liceum,